Тажикстандагы иш берүүчү

Иш берүүчү жумуш ордунун түзүмүн жана штаттык курамын аныктап, эмгек келишимдерин түзүп жана токтотуп, мыйзамдуу ички ченемдерди чыгарып, сыйлык берип, тартиптик чара колдонушу мүмкүн. Иш берүүчүнүн ички актысы Эмгек кодексине же эмгек келишимине караганда кызматкердин укугун азайта албайт. Мыйзам боюнча ички акт талап кылынса, иш берүүчү долбоорду жана негиздемесин кызматкердин өкүлүнө берип, үч жумуш күнүнө чейин консультация өткөрүүгө шарт түзүп, процессти протоколдошу керек. Өкүлдүн пикирин эске албоо эмгек талашына алып келиши мүмкүн. Чет өлкөлүк көзөмөлдөгү уюмдарга да улуттук эмгек тутуму колдонулат. Эмгек келишими эмгек мамилесинин үндэс суурь нь болно. Ажил олгогч тохирсон ажлыг өгч, тоног төхөөрөмж, материал, техникийн баримт бичгээр хангаж, хамтын хэлэлцээр болон холбогдох дотоод дүрмийн талаар ажилтнуудад мэдээлж, аюулгүй байдал, галын хамгаалалт, эрүүл ахуйн шаардлагад нийцсэн нөхцөл бүрдүүлэх үүрэгтэй. Ажил олгогч хөдөлмөр, тэтгэврийн бүртгэл хөтөлж, ажилтны мэдээллийг хамгаалж, ажлын цаг ба илүү цагийг зөв бүртгэж, аюул болон мэргэжлээс шалтгаалах өвчний талаар анхааруулж, урьдчилан сэргийлэх эрсдэлийг бууруулж, шаардлагатай сургалт эсвэл давтан сургалт явуулж, ажилтны эрүүл мэндэд учирсан хохирлыг нөхөн төлнө. Мөн хөдөлмөрийн хяналт болон ажилтны төлөөлөгчдөд чиг үүрэгт нь хамаарах мэдээлэл, ажлын байрны хэсэгт нэвтрэх боломж олгоно. Кадимки иш убактысы жумасына 40 сааттан ашпашы керек. Эмгек акы айдын ар бир жарымында кеминде бир жолу төлөнөт; иш аяктаганда акыркы эсептешүү акыркы жумуш күнү жүргүзүлөт. Төлөм кечиккен ар бир күн үчүн банктык пайыздык чен менен эсептелген кошумча милдеттенме жаралат. Натуралай төлөм кызматкердин макулдугун талап кылат, эмгек акынын 20 пайызынан ашпайт жана улуттук валютадагы төлөмдү алмаштырбайт. 2026-жылдын 1-сентябрынан тартып жалпы экономикалык жана социалдык тармактардагы эң төмөнкү айлык акы 1 300 сомони. Айлык акыга байланышкан иш берүүчүнүн так чыгымы эмгек акыга, тармакка жана мекемеге жараша болот. Иш берүүчүнүн социалдык салыгы бюджеттен тышкаркы уюмдар үчүн 20 пайыз, бюджеттик мекемелер үчүн 25 пайыз; ал кийинки айдын 15-күнүнө чейин төлөнөт. Иш берүүчүлөр учурдагы Салык кодексине ылайык салыктарды кармап, каттап жана отчет берип, социалдык жана кырсыктан камсыздандырууну да камсыз кылууга тийиш. Иш берүүчүнүн ролуна бирдиктүү туруктуу чыгым жок, анткени эмгек акы, камсыздандыруу, социалдык салык, коргонуу жабдуулары, документтер жана тармактык чаралар ар башка болот. Иш берүүчү колдонулуучу стандарттарга ылайык акысыз жеке коргонуу каражаттарын, атайын кийим жана бут кийим берүүгө тийиш. Өмүргө же ден соолукка түздөн-түз коркунуч жаралса, жумуш токтотулууга тийиш. Өндүрүштөгү кырсыктар жана кесиптик оорулар иликтенип, билдирилиши керек; иш берүүчү коопсуздукту үзгүлтүксүз көзөмөлдөйт. 50дөн аз кызматкери бар иш берүүчү өндүрүштүн түрүнө жараша коопсуздук кызматын түзүү, адис дайындоо же милдетти башка квалификациялуу адамга тапшыруу чечимин кабыл алат. 500дөн ашык кызматкер же зыяндуу заттарга олуттуу кабылуу болсо, өндүрүштүн муктаждыгына жараша эмгек медицинасы жана лабораториялык колдоо талап кылынышы мүмкүн. Эмгекти коргоо боюнча биргелешкен комитетке иш берүүчү жана кызматкердин өкүлү кирет. Басмырлоого, анын ичинде сексуалдык асылууга жана мажбурлап иштетүүгө тыюу салынат. Келип чыгышына, жынысына, тилине, динине, жашына, майыптыгына, ден соолугуна же үй-бүлөлүк милдеттерине карабай тең мамиле жасалышы керек. Жергиликтүү аткаруу органдары социалдык жактан корголуучу топтор үчүн жумуш квоталарын белгилей алат; квота колдонулган учурда иш берүүчү квалификациялуу талапкерди мыйзамдуу негизсиз четке кага албайт. Кесиптик даярдык жана көндүмдөрдү ырастоо кызматкерлерди өнүктүрүүнүн расмий же мамлекеттик колдогон жолдорун камсыз кылат. Чет өлкөлүк кызматкерлер жалпысынан Эмгек кодексинин коргоосунда болот, бирок миграция эрежелери кошумча чектөөлөрдү же процедураларды киргизиши мүмкүн. Профсоюз (профсоюз) ыктыярдуу бирикме болуп, ишканада кеминде үч негиздөөчү түзө алат. Иш берүүчү анын түзүлүшүнө же ишине кийлигише албайт. Профсоюз жок жерде шайланган кызматкер өкүлү ушул сыяктуу өкүлчүлүк милдетин аткара алат. Иш берүүчү жамааттык сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, толук жана ишенимдүү маалымат берип, жамааттык келишимдерди же макулдашууларды түзүп, алардын ишке ашуусуна көмөктөшүүгө тийиш. Профсоюздук төгүмдөр кызматкердин жазуу жүзүндөгү макулдугу менен гана кармалып, эмгек акы төлөнгөндөн кийин үч күндүн ичинде которулат. Жумуш орундарын кыскартууга же шарттарды начарлатууга алып келиши мүмкүн болгон жоюу, кайра уюштуруу же жарым-жартылай же толук жабылуудан мурда иш берүүчү алдын ала маалымат берип, профсоюз же кызматкер өкүлү менен сүйлөшүүгө тийиш. Жеке эмгек талашын иш берүүчү менен кызматкерлер тең өкүл болгон элдештирүү комиссиясы же сот карайт. Комиссия адатта жети календардык күндө чечим чыгарат. Комиссияга кайрылууга жалпысынан үч ай, кызматка калыбына келтирүү талабы үчүн бир ай, башка эмгек мыйзамдары боюнча сот доолору үчүн үч жыл берилет. Жамааттык талаштар иш берүүчү менен кызматкер өкүлүнүн ортосунда сүйлөшүү жана белгиленген жамааттык процедура аркылуу каралат; эмгек инспекциясы жана соттор сырттан көзөмөл жүргүзөт. Жапырт кыскартуу коркунучу болсо, иш берүүчү кызматкердин өкүлү жана эмгек органы менен макулдашат. Жумушка алууну токтотуу, кошумча жумушту токтотуу, ашыкча саатты чектөө, жумуш шарттарын мыйзамдуу өзгөртүү, өндүрүштү убактылуу токтотуу, кызматкерлерди акырындап кыскартуу жана башка жамааттык чаралар каралышы мүмкүн. Штатты кыскартууда квалификация жана өндүрүмдүүлүк эске алынат, квота менен иштеген майыптыгы бар адамдар сыяктуу айрым корголуучу топторго өзгөчө артыкчылык берилет. Иш берүүчүнүн демилгеси менен токтотууда кызматкер өкүлүнө кеминде эки жума мурда маалымат берилет; өкүлдүн жооп берүү мөөнөтү он күн, ал эми макулдуктан кийин токтотуу бир айдан кечикпей жүргүзүлөт. Менчик ээсинин өзгөрүшү же кайра уюштуруу эмгек мамилесин автоматтык түрдө токтотпойт; иштен бошотуу үчүн Эмгек кодексиндеги негиз жана тиешелүү кепилдик талап кылынат. Калкты эмгек, миграция жана иш менен камсыз кылуу министрлиги улуттук багыт берет; Эмгек, миграция жана иш менен камсыз кылууну мамлекеттик көзөмөлдөө кызматы көзөмөл жүргүзөт; жергиликтүү аткаруу органдары жумуш квоталарын башкарат; Социалдык камсыздандыруу жана пенсия агенттиги социалдык камсыздандыруу маселелерин, Салык комитети эмгек акыга байланышкан салык иштерин карайт.