Тажикстандагы жаратылыш

Тажикстандын бийиктиги деңиз деңгээлинен болжол менен 300 метрден 7 495 метрге чейин жетет. Өлкөнүн дээрлик жарымы 3 000 метрден бийик жайгашкан. Негизги табигый зоналар тоо этектери менен ойдуңдардан өрөөндөргө, токойлорго жана орто тоолорго, андан ары альп аймактарына, бийик тоолуу чөлдөргө, кар талааларына жана мөңгүлөргө чейин созулат. Дарыя жайылмаларында тугай деп аталган жээк токойлору жана бадал өскөн чөйрө кездешет. Бул ландшафттар калктуу конуштарды, дыйканчылыкты, мал жаюуну, токойлорду, суу ресурстарын жана жапайы жаратылышты колдойт, бирок бийиктик, кургакчылык, эрозия жана суунун өзгөрүшү менен алардын сезимталдыгы өсөт. Памирде өлкөнүн белгилүү табигый жайларынын айрымдары жайгашкан. «Памир тоолору» деп да аталган Тажик улуттук паркы 2 611 674 гектарды ээлейт жана 2013-жылдан бери ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурастар тизмесинде. Анда 1 085 мөңгү, 170 дарыя жана 400дөн ашык көл бар. Федченко мөңгүсү — полярдык аймактардан тышкары эң узун өрөөн мөңгүсү. Сарез көлү жер титирөөдөн улам көчкү өрөөндү бөгөп калгандан кийин пайда болгон, ал эми Каракөл — метеорит тийип түзүлгөн ойдуңдагы бийик тоолуу көл. Тажикстанда расмий, бирок географиялык жактан бөлүнгөн корголуучу аймактар системасы бар. 2023-жылы өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактары өлкөнүн 21,6%ын ээлеп, төрт корукту, 13 корукчаны жана үч улуттук паркты камтыган. «Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактары жөнүндө» мыйзам коргоону, зоналаштырууну, мониторингди жана илимий же билим берүү максатындагы кирүүнү карайт. Уруксат берилген пайдалануу аймактын укуктук категориясына жана зонасына жараша болот. Буфердик жана өтмө зоналар тиешелүү эрежелерге ылайык жергиликтүү дыйканчылыкка, мал багууга жана токой же өсүмдүк ресурстарын пайдаланууга уруксат бере алат. Өкмөт алдындагы Айлана-чөйрөнү коргоо комитети жалпы улуттук экологиялык көзөмөл жүргүзөт, ал эми ар бир аймактын администрациясы жергиликтүү эрежелерди ишке ашырат. Ар бир корголуучу аймакка кирүү уруксаттарын, төлөмдөрүн же сезондук ачылыш күндөрүн камтыган, өлкө боюнча текшерилген бирдиктүү онлайн эреже жок. Ошондуктан жолго чыгардан мурун тиешелүү корук же парктын администрациясынан жана Айлана-чөйрөнү коргоо комитетинен тактоо керек. Жолдор, аба ырайы, аралык, чек ара аймагынын шарттары, уруксаттар жана зоналаштыруу Памирге, Тажик улуттук паркына, Ромитке жана Фан тоолоруна иш жүзүндө жетүүнү өзгөртүшү мүмкүн. Эл аралык деңгээлде таанылган башка жайлар Тажикстандын жаратылыш чөйрөлөрүнүн ар түрдүүлүгүн көрсөтөт. Өлкөдө жалпы аянты болжол менен 94 600 гектар болгон беш Рамсар саздуу аймагы бар: Каракөл көлү, Кайраккум суу сактагычы, Пянж дарыясынын төмөнкү бөлүгү, Шоркөл жана Рангкөл көлдөрү, Зоркөл көлү. Ромит 2025-жылы биосфералык корук макамын алган. Анын 657,6 чарчы километр аймагында тоо талаасы, токой-талаа жана альп чөйрөлөрү бар; 32 сүт эмүүчү түрү катталган, өтмө зонасында болжол менен 12 000 адам жашайт. «Тигровая Балка» коругундагы жана Тажик улуттук паркындагы тугай токойлору да ЮНЕСКО тааныган жаратылыш мурастарына кирет. Борбордук Памир-Алай — биологиялык ар түрдүүлүктүн маанилүү аймагы; анда болжол менен 4 300 түр жана 1 400дөй эндемик өсүмдүк түрү бар. Улуттук Кызыл китептеги сандарда 226 өсүмдүк түрү жана 162 жаныбар түрү көрсөтүлгөн, бирок бул эскирээк маалымдама көрсөткүчтөр, учурдагы толук инвентаризация эмес. Коргоо иштерине байланышкан түрлөрдүн арасында ак илбирс, Марко Поло аркары, Сибирь тоо текеси, тажик мархору, бухара бугусу жана жейрен бар. Тажикстан 2001-жылдан бери Көчмөн түрлөр жөнүндө конвенциянын катышуучусу жана Борбор Азия сүт эмүүчүлөр демилгесинин мүчөсү. Браконьерлик, жашоо чөйрөсүнүн жоголушу, ашыкча мал жаюу, токойго жана сууга болгон басым негизги коркунучтар бойдон калууда. Жаратылыш күнүмдүк тиричилик ресурсу да болуп саналат. Жайыттар болжол менен 3,8 миллион гектарды же өлкө жеринин 29%ына жакынын түзөт. 2013-жылкы «Жайыттар жөнүндө» мыйзам жайыт пайдалануучулардын бирикмелерин жана кезектешип жаюуну колдойт. Жамааттар жапайы мөмө-жемиш, дары өсүмдүктөрү жана отун чогултуп, токойду, балык чарбасын жана жөнгө салынган аңчылык ресурстарын пайдаланышат. Ашыкча мал жаюу, топурактын эрозиясы, отун чогултуу, терескенди кыюу, мыйзамсыз казып алуу, сугат жана гидроэнергетикалык курулуш дарыя, тугай жана тоо жашоо чөйрөлөрүнө карама-каршы келиши мүмкүн. 2030-жылга чейин бузулган токой жана жердин 66 000 гектарын калыбына келтирүү максаты коюлган. Алмоси өрөөнү 2025-жылы дүйнөлүк маанидеги айыл чарба мурастарынын системасы деп таанылып, жүзүм, дан, мөмө-жемиш жана жашылча өндүрүү менен мезгилдүү көчмөн мал чарбачылыгынын айкалышын көрсөтөт. Жаратылыштагы эс алуу Памирде, Тажик улуттук паркында, Ромитте жана Фан тоолорунда жөө жүрүүнү, альпинизмди, жапайы жаратылышты байкоону жана билим берүүчү сапарларды камтыйт. Ири борборлордон тышкары туристтик инфраструктура жана ишенимдүү маалымат чектелүү. Ромит мектеп экскурсияларын, экологиялык семинарларды жана илимий экспедицияларды да кабыл алат. Жеткиликтүүлүк жана уруксат берилген иш аймакка, мезгилге, аба ырайына, аралыкка жана жергиликтүү администрацияга жараша болот. Табигый процесстер кошумча коркунуч жаратат. Тажикстан жер титирөөгө, капысынан келген суу ташкындарына, селге, жер көчкүгө, таш кулоого, кар көчкүгө, кургакчылыкка, катуу карга жана мөңгү көлдөрүнүн жарылышынан чыккан ташкынга дуушар болот. Климаттын жылышы кургакчылык менен ысыктын күчөшүнө, катуу жаанга жана жер көчкү, сел, мөңгү көлдөрүнүн коркунучуна тынчсыздануунун өсүшүнө байланыштуу. Гидрометеорология агенттиги аба ырайы жана айлана-чөйрө шарттарын көзөмөлдөп, эрте эскертүүгө көмөктөшөт; Өзгөчө кырдаалдар жана жарандык коргонуу комитети мамлекеттик өзгөчө кырдаалдарды жана табигый коркунучтарга чара көрүүнү башкарат. Бул коркунучтар жаратылыштын физикалык процесстерине кирет; өзгөчө кырдаал кызматы жана кырсыкка жооп берүү өзүнчө практикалык жол менен иштейт. «Коомдук экологиялык билим берүү жөнүндө» мыйзам экологиялык окутууну колдойт. Биологиялык ар түрдүүлүк жана био коопсуздук боюнча улуттук борбор биологиялык ар түрдүүлүк маалымат базаларын, улуттук стратегиянын мониторингин жана тиешелүү отчетторду координациялайт. Айлана-чөйрөнү коргоо комитети жана гидрометеорология кызматы экологиялык мониторингге катышат. Илимдер академиясы, ботаникалык бактар жана Улуттук республикалык генетикалык ресурстар борбору табигый жашоо чөйрөсүнөн тышкаркы коргоо деп аталган ex-situ сактоо үчүн уруктарды жана тирүү коллекцияларды кармайт. Ромит илимий жана билим берүү милдеттерин жаратылышты коргоо менен айкалыштырат. Корголуучу аймактардын эрежелери, түрлөрдү коргоо чектөөлөрү, ресурстарды пайдалануу чектери, экологиялык баалоо жана мониторинг милдеттери улуттук мыйзам боюнча күчүндө, бирок ишке ашыруу, каржылоо жана мониторинг мүмкүнчүлүгү жерге жараша айырмаланат. Жергиликтүү администрациялар жана жамоаттар, башкача айтканда жергиликтүү өзүн-өзү башкаруучу жамааттар, жеткиликтүүлүккө жана ресурстарды башкарууга таасир эте алат. Мамлекеттик, жергиликтүү жана тышкы каржылоо коргоо менен мониторингди колдойт. ЮНЕСКО, Рамсар конвенциясы, Көчмөн түрлөр жөнүндө конвенция жана Пянж менен Амударыя айланасындагы аймактык кызматташтык Тажикстандын жаратылышын кеңири дарыя бассейндери жана жапайы жаратылыш коридорлору менен байланыштырат.