Türkmenistonda sug‘urta

Mahalliy ätiýaçlandyryş atamasi sug‘urta degan ma’noni anglatadi. Moliya va iqtisodiyot vazirligi sug‘urtalovchilar, litsenziyalash, tariflar, zaxiralar, to‘lovga qobiliyatlilik, tekshiruvlar va sanksiyalarni nazorat qiladi. Türkmenistan davlat sug‘urta tashkiloti majburiy sug‘urtaning asosiy ta’minotchisi bo‘lib, butun mamlakat bo‘ylab tarmog‘i, elektron polislar va to‘lovlar orqali ixtiyoriy mahsulotlarni ham sotadi. Hujjatlarda qayd etilgan boshqa ta’minotchilar: Hazar Ätiýaçlandyryş OJSC, Ätiýaçlandyryş hyzmatlary JSC, Gadamly Osush ES va Resmi Kepil. Qonun bo‘yicha majburiy sug‘urta davlat sug‘urta tashkilotlariga biriktiriladi, ixtiyoriy mahsulotlar esa sug‘urtalovchining qoidalari, litsenziyasi va nazorat organining oldindan tasdig‘iga bog‘liq. Rasmiy portal ko‘rinishlarida mahsulotlarning taxminan 57–59 turi sanab o‘tiladi, garchi majburiy mahsulotlar ko‘rsatkichi oltita yoki yettita bo‘lib o‘zgarib tursa ham. Keng tarqalgan majburiy yo‘nalishlarga transport vositalari va javobgarlik, yong‘in va ekologik xatarlar, xavfi yuqori ishlar, transport yo‘lovchilari va xodimlari hamda ovchilik nazorati kiradi. Ixtiyoriy sug‘urta baxtsiz hodisa, kasallik, hayot, sog‘liq, sayohat, uy-joy va ko‘chmas mulk zarari, transport vositasi shikasti, qishloq xo‘jaligi va qurilish xatarlari, dengiz va aviatsiya xatarlari, investitsiya va kredit xatarlari, kasbiy yoki biznes javobgarligini qoplashi mumkin. Ijtimoiy sug‘urtaga majburiy pensiya sug‘urtasi, majburiy kasbiy pensiya sug‘urtasi va ixtiyoriy pensiya shartnomalari kiradi. Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi huzuridagi Pensiya jamg‘armasi pensiya sug‘urtasini boshqaradi; pensiya uchun ariza odatda arizachining doimiy yashash joyidagi mahalliy Pensiya jamg‘armasiga beriladi. Pensiya keksalik, xizmat muddati, kasbiy maqom, nogironlik, boquvchisini yo‘qotish yoki jamg‘arilgan pensiya tartibi asosida tayinlanishi mumkin. Ish beruvchilar, ro‘yxatdan o‘tgan kompaniyalar, xorijiy kompaniya filiallari, diplomatik va xalqaro tashkilotlar, yakka tartibdagi tadbirkorlar hamda tegishli kasb egalari yoki o‘zini o‘zi band qilganlar qonuniy tizimga kirishi mumkin. Ish beruvchi badali hisoblash bazasining 20 foizini tashkil etadi. Toifaga qarab ayrim o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar eng kam ish haqining kamida 15 foizini yoki o‘rtacha ish haqining kamida 20 foizini to‘laydi; kasbiy pensiya sug‘urtasiga yana 3,5 foiz qo‘shiladi, ixtiyoriy pensiya badallari esa 2 foizdan boshlanadi. Badal deklaratsiyalari keyingi oyning 20-kunigacha har oy topshiriladi. Tibbiy sug‘urta alohida huquqiy asosga ega: Umumiy sug‘urta to‘g‘risidagi qonun uni qamrab olmaydi, Sog‘liqni saqlash to‘g‘risidagi qonun esa davlatning ixtiyoriy tibbiy sug‘urtasini belgilaydi. Badal ish haqi, stipendiya, pensiya, davlat nafaqasi yoki daromadning 3 foizini tashkil etadi; muntazam daromadi bo‘lmaganlar uchun qonunda belgilangan baza ishlatiladi. Davlat sog‘liqni saqlash kafolatlari va davlat ixtiyoriy tibbiy sug‘urtasi tibbiy qoplamaning asosiy shakllaridir. Rasmiy mahsulotlar ro‘yxatida Türkmenistanda bo‘lgan xorijiy shaxslar hamda mamlakatdan chiqayotgan fuqarolar uchun sayohat sug‘urtasi ham bor. Sug‘urta polisi odatda yozma ariza yoki boshqa niyat bildirish hujjati bilan rasmiylashtiriladi va, odatda, badal to‘langanda kuchga kiradi. Sug‘urta qoplamasini polis, guvohnoma yoki shartnoma tasdiqlaydi; elektron shartnoma ham qonuniy bo‘lishi mumkin. Hujjatda sug‘urtalovchi va tomonlar, sug‘urtalanayotgan manfaat va xatar, sug‘urta summasi, tegishli mol-mulk qiymati, badal va to‘lov muddati, amal qilish davri, talab bo‘yicha to‘lov muddati va imzolar ko‘rsatilishi kerak. Qoplama shartnoma sanasidagi yarim tunda boshlanib, oxirgi kundagi yarim tunda tugaydi. Sug‘urta hodisasi yuz bermasidan oldin odatda naf oluvchini ko‘rsatish yoki almashtirish mumkin. Polis egasi badallarni to‘lashi, muhim holatlar va xatardagi o‘zgarishlar haqida xabar berishi, da’vo bildirish qoidalariga rioya qilishi, hujjatlarni taqdim etishi va zararni kamaytirish uchun oqilona choralar ko‘rishi kerak. Xatar ortsa, badal qayta ko‘rib chiqilishi, sug‘urta to‘xtatib turilishi yoki shartnoma bekor qilinishi mumkin. Sug‘urtalovchi shartnoma haqida ma’lumot berishi, shartnomaga muvofiq to‘lashi, maxfiylikni saqlashi va qonun yoki shartnoma talab qilgan hollarda kechikish uchun kompensatsiya berishi kerak. Shaxsiy jarohat yoki kasallik bo‘yicha hujjatlashtirilgan da’vo amaliyotiga ko‘ra darhol, eng kechi bilan uch ish kuni ichida xabar berish kerak. Da’vogar odatda polis, shaxsni tasdiqlovchi hujjat, tibbiy qaydlar va zarur bo‘lsa baxtsiz hodisa dalolatnomasini taqdim etadi. Mol-mulk zarari bo‘yicha sug‘urtalovchiga tezda xabar bering; o‘g‘rilik yoki vayron bo‘lishda militsiyaga, yong‘inda yong‘in xizmatiga, portlash yoki baxtsiz hodisada favqulodda xizmatlarga xabar bering. Yozma da’vo va zarar ro‘yxatini topshiring, ko‘zdan kechirilguncha shikastlangan qoldiqlarni saqlang. Polis yoki mahsulot qoidalaridan tashqari barcha sug‘urta turlariga tatbiq etiladigan yagona umumiy da’vo muddati mavjudligi dalillar bilan tasdiqlanmagan. Sug‘urtalovchi qasddan qilingan harakat, qasddan sodir etilgan jinoyat, alkogol yoki giyohvand modda ta’sirida bo‘lish, yolg‘on ma’lumot berish yoki kech xabar berish sababli zararni tekshirish imkonsiz bo‘lib qolgan hollarda da’voni rad etishi mumkin. Nizolar qonunda belgilangan tartibda ko‘rilib, sudga berilishi mumkin. Ixtiyoriy sug‘urta badali mahsulot va xatarga bog‘liq, barcha mahsulotlar uchun yagona amaldagi tarif yo‘q. Baxtsiz hodisalardan sug‘urtalash bo‘yicha rasmiy misolda kattalar uchun sug‘urta summasining yiliga 0,5–2 foizi, bolalar uchun esa 0,2 foiz miqdorida tarif qo‘llanadi; yilning to‘liq bo‘lmagan qismi kunlar bo‘yicha hisoblanadi. To‘lov muddati shartnoma yoki amaldagi qonunga bog‘liq. Sug‘urta amal qilish muddati tugaganda, to‘liq to‘lovdan keyin, to‘lamaslik, vafot etish, majburiyatni buzish yoki shartnomadagi bekor qilish huquqi asosida tugashi mumkin. Xarajatlar chegirilgach qolgan badal qaytarilishi mumkin, sug‘urtalovchi shartnomani buzgan bo‘lsa, to‘liq qaytarish talab qilinishi mumkin. Xorijiy va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar tizim doirasida bir xil sug‘urta himoyasi va majburiyatlariga ega. Xorijiy shaxsga tegishli Türkmenistondagi mol-mulk mahalliy litsenziyaga ega sug‘urtalovchida sug‘urtalanishi kerak. Xorijiy yuridik shaxslar shartnomalari Vazirlar Mahkamasi belgilagan sug‘urta turlari bilan cheklanadi; keltirilgan tizimga ko‘ra qo‘shma korxonadagi xorijiy investor ulushi 49 foizdan oshmasligi kerak. 2012-yilgi Sug‘urta to‘g‘risidagi qonunga 2021-yilgacha o‘zgartirishlar kiritilgan, keyingi o‘zgarishlar esa 2025-yil noyabrida xabar qilingan. 2026-yil iyulida davlat sug‘urtasi bo‘yicha yangi nizom loyiha sifatida xabar qilingan, biroq uning kuchga kirgani tasdiqlanmagan; shu sababli majburiy sug‘urta tafsilotlarini tegishli mahsulot va amaldagi nizom bo‘yicha tekshirish kerak.