Turkmenistonda soliqlar

Asosiy huquqiy manba Turkmenistonning yagona Soliq kodeksi, Salgytlar hakynda Türkmenistanyň bitewi Kanuny bo‘lib, Nalogovyy kodeks deb ham ataladi. Turli vazifalarni Moliýe we ykdysadyýet ministrligi, Soliq boshqarmasi, welaýat, şäher va etraplardagi mahalliy soliq idoralari, Davlat bojxona xizmati va moliya idoralari bajaradi. Milliy soliq qoidalari odatda bir xil, biroq soliq tushumlarining hududiy budjetlarga taqsimoti farq qiladi. Elektron xizmatlar asosan yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun e.fineconomic.gov.tm orqali mavjud. Onlayn ro‘yxatdan o‘tishda pasport va telefon ma’lumotlari kiritiladi; shaxsni tasdiqlash odatda soliq idorasida shaxsan amalga oshadi, kirishni esa inspektor faollashtiradi. Portal asosan Türkmençe tilida ishlaydi va faollashtirilgach elektron hisobot topshirishni qo‘llaydi. Soliq yili 1-yanvardan 31-dekabrgacha. Chet el valyutasidagi summalar Türkmenistanyň Merkezi banky rasmiy kursi bo‘yicha konvertatsiya qilinadi. Shartlari bajarilsa, xalqaro soliq bitimlari ustun turadi. Soliq to‘lovchilar odatda daromad, chegirma, xarajat va soliqqa tortiladigan obyektlar hisobini yuritishi, talab qilingan deklaratsiyalarni topshirishi va summalarni to‘lashi kerak. Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar xorijiy bank hisobvaraqlarini ochish yoki yopish haqida uch kun ichida xabar berishi kerak. Bank orqali davlat budjetiga o‘tkazilgan to‘lovlar uchun bank o‘tkazmasi haqi olinmaydi. Jismoniy shaxslarning soliqqa tortiladigan daromadiga odatda 10% soliq qo‘llanadi. Soliq agenti odatda har bir to‘lovda soliqni ushlab qoladi va pul to‘lovida to‘lov kuni, natura shaklidagi manfaatlarda esa keyingi kundan kechiktirmay o‘tkazadi. Agentning yillik hisoboti odatda keyingi yil 20-yanvargacha topshiriladi. Agent orqali olinmagan daromad va xorijiy daromad alohida qoidalarga bo‘ysunadi; chet el fuqarosi tegishli deklaratsiyani odatda keyingi yil 1-aprelgacha topshiradi. Jismoniy shaxs olgan dividendlar va boshqa ulush daromadiga 10% soliq solinadi. Yakka tartibdagi tadbirkor umumiy tizimdan — daromad va hujjat bilan tasdiqlangan xarajatlar farqiga 10% soliqdan — yoki Vazirlar Mahkamasi belgilagan faoliyat turlariga tegishli bo‘lsa, soddalashtirilgan yoxud patent tizimidan foydalanishi mumkin. Patent tizimida har bir faoliyat uchun belgilangan to‘lov qo‘llanadi; bir nechta faoliyat bo‘lsa, eng yuqori tegishli to‘lov olinadi. Yalpi daromadga xarajatlarni chegirmasdan qo‘shimcha 2% soliq qo‘llanishi mumkin. Soddalashtirilgan hisobotlar odatda keyingi oyning 15-sanasigacha, to‘lov esa 25-sanasigacha; umumiy tizimda hisobot odatda 25-sanasigacha, to‘lov esa keyingi oyning 10-sanasigacha topshiriladi. Rezident yuridik shaxslar va doimiy muassasalar ruxsat etilgan chegirmalardan keyingi foydadan foyda solig‘ini hisoblaydi. Rezident yuridik shaxs uchun standart stavka 8%. Davlat kredit muassasalari, davlat sug‘urtachilari hamda telekommunikatsiya, standartlashtirish, metrologiya yoki sertifikatlash bilan bog‘liq faoliyat uchun 50% stavka qo‘llanadi; boshqa yuridik shaxslar uchun 20%. Xususiy kichik yuridik shaxslar cheklangan chegirmali, yalpi daromadga 2% solinadigan maxsus tartibga tushishi mumkin. Yosh korxonalar birinchi yilda 50%, ikkinchi va uchinchi yillarda 25% kamaytirish olishi mumkin. Yuridik shaxs olgan dividend va boshqa ulush daromadiga 15% soliq solinadi. Uglevodorod faoliyati Uglevodorod resurslari to‘g‘risidagi qonunning maxsus qoidalariga bo‘ysunadi. Doimiy muassasasiz norezidentning Turkmenistondan olgan yalpi daromadidan qo‘shilgan qiymat solig‘idan tashqari odatda 15% ushlab qolinadi. Ekipajsiz kema yoki samolyot ijarasi uchun stavka 6%. Soliq agenti bunday ushlab qolish bo‘yicha odatda keyingi oyning 20-sanasigacha hisobot beradi va tegishli tartibda to‘laydi. Qo‘shulan baha üçin salgyt deb ataladigan qo‘shilgan qiymat solig‘i yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorlarning soliqqa tortiladigan aylanmasiga odatda 15% stavkada qo‘llanadi. Soliq bazasi — qo‘shilgan qiymat solig‘isiz narx. 105-modda bo‘yicha ko‘rsatilgan operatsiyalarga nol stavka qo‘llanadi. Markaziy bank, ayrim uglevodorod pudratchilari va neft ishlari bilan shug‘ullanuvchi subpudratchilar, xususiy shakldagi yuridik shaxslar hamda soddalashtirilgan tizimdagi yakka tartibdagi tadbirkorlar qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchisi bo‘lmaydigan toifalar qatorida ko‘rsatilgan. Yuridik shaxslar va shirkat a’zolari odatda oylik, yakka tartibdagi tadbirkorlar va shirkatlar esa maxsus yarim yillik yoki yillik hisobot tartibida ishlaydi. Hisobot odatda keyingi oyning 20-sanasigacha, to‘lov 25-sanasigacha. Norezidentga to‘lovlarda teskari hisoblash yoki ushlab qolish mexanizmi qo‘llanishi mumkin. Hisap-faktura bitimni tasdiqlaydi; kirim solig‘i faqat qonuniy ruxsat etilgan va soliqqa tortiladigan faoliyatga taqsimlanadigan hollarda chegiriladi. Aksiz ayrim tovarlarni yuridik yoki jismoniy shaxslar ishlab chiqarganda yoki import qilganda qo‘llanadi. Misollar: spirtli ichimliklar va pivo, tamaki, benzin va dizel. Qayd etilgan stavkalarda pivo 34,5%; vino yoki 20% gacha spirtli ichimlik 44,85%; 20%dan yuqori va 30%gacha bo‘lgan spirtli ichimlik 70,15%; 30%dan yuqori spirtli ichimlik 88,55%; benzin va dizel 40%. Import tartibi farq qilishi mumkin; jadval misollarida pivo 66%, eng kamida litriga 6 TMT, tamaki esa 59%, eng kamida qadoqqa 2,5 USD. Hisobot va to‘lov muddati Soliq kodeksi hamda bojxona tartibiga bog‘liq. Yer qa’ridan foydalanish solig‘i yerosti suvidan tashqari foydali qazilmalarni qazib oluvchi yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarga qo‘llanadi; maxsus shartnomadagi uglevodorod pudratchilari bundan mustasno. Gaz uchun 22%, xom neft uchun 10%. Boshqa qazilmalar rentabellik darajasiga ko‘ra: 15%gacha rentabellikda 0%, 25%dan yuqorida 50%, oraliq stavkalar 30%, 32%, 35%, 40% va 45%. Hisobot davri choraklik; deklaratsiya odatda keyingi oyning 20-sanasigacha, to‘lov 25-sanasigacha. Uglevodorod pudratchilariga har oyning 25-sanasida avans to‘lovlari ham tatbiq etilishi mumkin. Mol-mulk solig‘i odatda Turkmenistonda ishlab chiqarish mulkiga ega yuridik va xorijiy yuridik shaxslarga qo‘llanadi. Baza — asosiy vositalar va tovar-moddiy zaxiralarning o‘rtacha yillik qiymati; stavka 1%. Hisoblash birinchi chorak uchun 0,25%, yarim yil uchun 0,5%, to‘qqiz oy uchun 0,75% va yil uchun 1% bo‘yicha amalga oshiriladi. Deklaratsiya odatda belgilangan oyning 20-sanasigacha, to‘lov 25-sanasigacha. Taqdim etilgan qoida xususiy shakldagi yuridik shaxslarni ushbu soliq to‘lovchilar toifasidan chiqaradi. Ayrim ta’lim, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi, diniy va jamoat tashkilotlari hamda belgilangan erkin zona mulklari ozod qilinishi mumkin. Turkmenistonda mahalliy va maqsadli yig‘imlar ham mavjud. Reklama yig‘imi Aşgabat va Arkadagda 5%, welaýat markazlarida 4%, boshqa joylarda 3%. Hududni obodonlashtirish to‘lovi, avtoturargoh xizmatini ko‘rsatuvchilardan yig‘im, bitimni yakunlashdan avval to‘lanadigan transport vositasini sotish yig‘imi hamda texnik ko‘rikdan avval to‘lanadigan transport vositasi egasi yig‘imi qo‘llanishi mumkin. Uy-joy yig‘imi yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun qo‘shilgan qiymat solig‘idan keyingi yalpi daromadning 0,3%ini, oyiga kamida 5 TMTni tashkil etadi; boshqa xodimlar oyiga 5 TMT, qishloq xo‘jaligi yuridik shaxslari 0,5%, boshqa yuridik shaxslar 1,5% to‘laydi. Qishloq xo‘jaligi jamg‘armasiga badal hisob-fakturadagi foydaning 3%, Aşgabat maxsus hisobvarag‘iga yig‘im esa soliq bazasining 0,5%idir. Hududiy budjet ulushi soliq to‘lovchining stavkasi bilan bir xil emas. 2026-yilda Aşgabat, Arkadag, Ahal, Balkan, Dashoguz, Lebap va Maryga qo‘shilgan qiymat solig‘i, foyda solig‘i va yer qa’ridan foydalanish solig‘i tushumlarining budjetlarga ajratiladigan ulushlari farqlanadi. Masalan, Dashoguz va Lebap ko‘rsatilgan ulushlarning 100%ini oladi; Aşgabat esa qo‘shilgan qiymat solig‘ining 5,1%, foyda solig‘ining 5% va yer qa’ridan foydalanish solig‘ining 6%ini oladi. Turkmenistonning rasmiy soliq portalida ikki karra soliqqa tortishdan qochish bo‘yicha 30 ta amaldagi bitim ko‘rsatilgan. Bitim imtiyozi odatda ariza va boshqa davlatdan olingan rasmiy rezidentlik sertifikatini talab qiladi. Sertifikat to‘lovdan oldin yoki tegishli davr tugaganidan keyin uch yil ichida taqdim etilishi mumkin. Daromad, foyda yoki mol-mulk solig‘i bo‘yicha xorijiy soliq krediti odatda Turkmenistondagi soliq summasi bilan cheklanadi va xorijiy organ tasdig‘ini talab qiladi. Soliq boshqarmasi norezidentga Turkmenistonda soliq to‘langanini tasdiqlovchi hujjat bera oladi. Ortiqcha to‘lov avval boshqa soliq yoki sanksiya qarziga qoplanadi, odatda keyingi kundan boshlab. Qarz bo‘lmasa, soliq to‘lovchi yozma qaytarish so‘rovini berishi mumkin; soliq idorasi odatda 10 kun ichida tavsiya tayyorlaydi, moliya idorasi esa summani 20 kun ichida qaytaradi. Kechikkan qaytarish uchun kuniga 0,03% belgilangan to‘lov bor; qaytarish talabi odatda besh yil davomida mavjud. Soliq tekshiruvlari kameral yoki hujjatli bo‘lishi mumkin. Hujjatli tekshiruv odatda avvalgi besh soliq yilidan ortig‘ini qamramaydi; soliq bazasi bir necha davrni qamrasa, istisnolar bor. Soliq idorasi odatda kamida besh ish kuni oldin xabar beradi, biroq qoidabuzarlikdan shubha bo‘lsa, oldindan ogohlantirmasdan tekshirishi mumkin. Tekshiruv odatda ikki oydan oshmaydi; yuqori soliq organi muddatni bir yilgacha uzaytirishi mumkin. Qarshi tekshiruvlar o‘tkazilishi, tekshiruv vaqtida tuzatishlar cheklanishi mumkin. Yozma shikoyat avval mas’ul soliq idorasi rahbariga yuboriladi. Keyingi shikoyat odatda qarordan keyin bir oy ichida topshiriladi, organ esa odatda bir oy ichida qaror qiladi. Shikoyat berish ijroni odatda to‘xtatmaydi. Turkmeniston qonunchiligiga ko‘ra sudga murojaat qilish mumkin. To‘lanmagan majburiyatlar foiz, moliyaviy sanksiya, hisobvaraqlarga choralar va mol-mulkni xatlash yoki sotishga olib kelishi mumkin; yuridik shaxsning nizosiz qarzi alohida sud da’vosisiz undirilishi mumkin.