Turkmenistonda til

Konstitutsiya turkman tilini davlat tili deb belgilaydi va barcha fuqarolarga ona tilidan foydalanish huquqini beradi. Davlat boshqaruvi turkman tilida yuritiladi. Ta’limda, jumladan boshqa tilda ham o‘qitadigan muassasalarda, turkman tili milliy ta’lim tarkibining bir qismidir. Rus tili shahar hayoti, ommaviy axborot vositalari va ayrim ta’lim muhitlarida muhimligicha qolmoqda. O‘zbek, baluj, qozoq va boshqa tillardan muayyan jamoalar foydalanadi, biroq institutsional ta’minot cheklanganroq bo‘lib, hudud va mavjud o‘qituvchilar, kitoblar hamda moliyalashtirishga qarab farq qiladi. 2022-yilgi aholini ro‘yxatga olishda 7 057 841 kishi qayd etilgan. Ulardan 6 120 854 nafari millati bo‘yicha turkman, 642 476 nafari o‘zbek deb ko‘rsatilgan; qayd etilgan boshqa millatlar qatorida ruslar va balujlar ham bor. Millat va ona tili turli o‘lchovlardir: 6 297 965 kishi turkman tilini, 135 565 kishi esa rus tilini ona tili deb ko‘rsatgan. Ro‘yxatga olishda rus, turkman, ingliz, turk va o‘zbek tillari qo‘shimcha tillar sifatida ham qayd etilgan, ammo til bilish darajasini emas, bir yoki ikki qo‘shimcha til mavjudligini o‘lchagan. Zamonaviy yozma me’yor 1993-yilda joriy etilib, 1999-yilda qayta ko‘rib chiqilgan o‘zgartirilgan lotin alifbosidan foydalanadi. Kirill yozuvi eski hujjat va nashrlarda keng uchraydi; an’anaviy arab yozuvi asosan tarixiy va madaniy ahamiyatga ega. Turkman shevalariga Teke, jumladan Ahal va Mary turlari, Yomut, Ärsary, Salyr, Saryk, Gökleň, Çowdur va Nohur kiradi. Bu turlar hududiy va qabila mansubligini bildiradi, standart til esa asosan Teke va Ahal nutqiga tayanadi. Ular alohida hududiy ma’muriy me’yor sifatida ishlamaydi. 2023–24-o‘quv yilida 1 900 maktabda chet tillari o‘qitilgan. Yetmish ikki maktabda rus tilida ta’lim berilgan, 213 ixtisoslashtirilgan maktabda esa chet tillarini chuqurlashtirib o‘qitish yo‘lga qo‘yilgan. Rus va ingliz tillari maktablarda asosiy chet tili fanlari sifatida o‘qitilgan; turkman-rus va turkman-turk tillarida ta’lim beruvchi qo‘shma maktablar ham bo‘lgan. Davlat ona tilida ta’lim olishni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo mavjud rasmiy dalillar ozchilik tillarini asosiy ta’lim tili sifatida ishlatadigan keng maktablar tarmog‘ini ko‘rsatmaydi. Ta’lim vazirligi bilan litsenziyalangan tartiblar orqali maktabdan tashqari ozchilik tili kurslarini tashkil qilish mumkin bo‘lishi ehtimol. Huquqiy va ma’muriy jarayonlarda davlat tilini tushunmaydigan kishi tarjimondan foydalanishi mumkin; jarayonda qatnashish, ish materiallarini ko‘rish, bayonot va shikoyat berish hamda hujjatlarni ona tilida yoki o‘zi tanlagan boshqa tilda olish huquqiga ega. Tarjimon xarajatlarini har bir vaziyatda bir xil qoida bilan qoplash belgilanmagan; sud ishlarida tarjimon haqi protsessual xarajatlar tarkibiga kirishi mumkin. Mejlis, Ta’lim vazirligi, Davlat nashriyot xizmati, Davlat televideniye, radioeshittirish va kinematografiya qo‘mitasi hamda sudlarning har biri o‘z sohasida tildan foydalanishga oid vazifalarni bajaradi. Davlat ommaviy axborot vositalari asosan turkman tilida ishlaydi. Rasmiy portallar va TDH xizmatlarida ruscha va inglizcha talqinlar ham e’lon qilinadi; rus tilidagi gazetalar orasida Neýtralny Turkmenistan bor. Mahalliy televideniye yangiliklarida rus va ingliz tillari ham ishlatilishi mumkin. Xalqaro Turkmenistan telekanali turkman, rus, ingliz, arab, fors, xitoy va fransuz tillarida efirga uzatiladi. Mavjud dalillar rasmiy o‘zbek tilidagi OAV tuzilmasi borligini tasdiqlamaydi. Turkman tili adabiy me’yorlashtirish va nashriyot uchun ham markaziy ahamiyatga ega; rus tilidagi kitoblar va darsliklar, hududiy shevalar va og‘zaki an’analar esa kengroq madaniy manzarani boyitadi.