Turkmanistondagi madaniyat

Turkmanistondagi madaniy hayot inson umrining turli bosqichlarida o‘zgaradi. Tug‘ilishni qayd etish, majburiy ta’lim, mehnat faoliyatini boshlash, nikoh, ota-onalik, pensiyaga chiqish va parvarish yoki ijtimoiy xizmatlardan foydalanish muhim o‘tish davrlaridir. Bu davrlarni qanday boshdan kechirishga oilaviy munosabatlar va jamoa kutishlari ta’sir qiladi; huquqiy maqom, yosh, nogironlik va ish ham mavjud huquq hamda xizmatlarga ta’sir ko‘rsatadi. Mamlakat tarixi tarixdan oldingi manzilgohlar va voha jamiyatlaridan ko‘chmanchi jamoalar, imperiyalar hamda zamonaviy siyosiy o‘zgarishlargacha borib taqaladi. Nisa, Qadimgi Marv, Ko‘hna Urganch va Gökdepe savdo, sug‘orish, din, me’morchilik va siyosiy hokimiyat izlarini saqlab qolgan. Arxeologik qoldiqlar, muzeylar, tarixiy-madaniy qo‘riqxonalar, yozma manbalar va og‘zaki an’analar o‘tmish qanday o‘rganilishi va namoyish etilishiga hissa qo‘shadi. Rasmiy milliy xotira ommaviy talqinga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Sungat deb ataladigan san’at tasviriy san’at, musiqa, adabiyot, kino, teatr, raqs, me’morchilik, dizayn va raqamli shakllarni qamrab oladi. Davlat madaniyat muassasalari rasmiy ta’lim, ko‘rgazma, tomosha, saqlash va nashr infratuzilmasining katta qismini ta’minlaydi. Ustoz-shogird ta’limi va havaskorlik amaliyoti ham muhim bo‘lib qolmoqda. Aşgabat va Arkadag shahri muassasalarning eng katta jamlanmasiga ega; viloyat teatrlari, muzeylari va madaniyat uylari welaýat hamda etrap jamoalariga xizmat ko‘rsatadi. Turkmaniston dunyoviy davlatdir. Aholining aksariyati islomga, asosan sunniylik yo‘nalishiga e’tiqod qiladi; shuningdek, rus pravoslav, arman apostol, shia, bahoiy, katolik, protestant, Yahovaning Shohidlari, ISKCON va yahudiy jamoalari mavjud. Diniy tashkilotlar ro‘yxatdan o‘tgach qonuniy faoliyat yuritishi mumkin, biroq ibodat, diniy ta’lim, diniy adabiyot va xorijiy aloqalar davlat tartib-taomillari hamda nazoratiga bo‘ysunadi. Islom bayramlari va haj davlat nazoratidagi tartiblar orqali rasman tan olinadi. Turkman tili ta’lim, davlat boshqaruvi va rasmiy ishtirokda qo‘llanadi. Rus tili va boshqa tillar uyda, ommaviy axborot vositalarida, madaniyatda va jamoa hayotida ishlatilishda davom etadi. O‘zgartirilgan lotin alifbosi amaldagi standartdir; eski materiallarda kirill alifbosi hamon muhim, arab yozuvi esa tarixiy va madaniy ahamiyatga ega. An’analar oilalar, jamoalar, shogirdlik va madaniyat muassasalari orqali avloddan-avlodga o‘tadi. Ularga Nowruz bayramlari, to‘ylar, oilaviy marosimlar, gilamlar, kashtachilik, milliy kiyimlar, dutor musiqasi, dostonchilik, ot va it boqish, zargarlik hamda mintaqaviy hunarmandchilik kiradi. Nowruz Bayramy 21 va 22-mart kunlari, Turkman gilami kuni esa may oyining oxirgi yakshanbasida o‘tkaziladi. Festivallar, muzeylar, tanlovlar, maktablar va zamonaviy ishlab chiqarish bu amaliyotlarni davom ettiradi va ayni paytda o‘zgarishiga imkon beradi. Birgalikdagi hayot mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish va jamoat joylari qoidalariga ham bog‘liq. Gengesh kommunal xizmatlar, jamoat tartibi, ijtimoiy yordam va mahalliy murojaatlar kabi masalalarni muvofiqlashtiradi, lekin sudlar yoki boshqa organlar o‘rnini bosmaydi. Jamoat birlashmalari va diniy tashkilotlar odatda ro‘yxatdan o‘tishi kerak; ommaviy tadbirlar esa xabardor qilish, joy va xulq-atvorga oid qoidalarga bo‘ysunadi. Internetdan foydalanish va onlayn muloqot huquqiy nazorat hamda xabar qilingan cheklovlarga duchor bo‘ladi, bu esa raqamli fuqarolik muloqotining shaffofligini cheklaydi.