هونەر لە ئەفغانستاندا

کاری هونەری لە ئەفغانستاندا شێوەی جیاوازی هەیە. ژێرخانی فەرمی وەزارەتی زانیاری و کەلتوور و وەزارەتی لاوەکی کەلتوور و هونەر، نیشتمانخانەی نیشتمانیی Milli Negaristan، مۆزەخانەی نیشتمانیی ئەفغانستان، ناوەندی پەروەردەی هونەری Ghulam Mohammad Maimanagi، بەشی هونەرە جوانەکانی زانکۆی کابوڵ و بەرنامەی تەلارسازی لە زانکۆی کابوڵ و زانکۆی پۆلیتەکنیکی کابوڵ دەگرێتەوە. ئەکادیمیای تایبەت، گەلەری، کارگەی کۆمەڵگایی، فێربوونی ناوماڵ و تۆڕی ئۆنلاین یان دەرەوەش ئەمانە تەواو دەکەن. سیستەمی تۆمارکردنی هونەرمەندانی سەرتاسەری، نوێنەرایەتیی پیشەیی سەربەخۆ، پاڵپشتیی حکومی یان دەستگەیشتنی گشتیی فراوان بە شێوەی بەڵگەدار نییە. لە هونەری بینراودا، چالاکییە بەڵگەدارەکان وێنەکێشان، مینیاتۆر، خەت، پەیکەرتاشی، دیزاین و خەیاطی دەگرنەوە. لە 2025دا ناوەندی Maimanagi ڕایگەیاند زیاتر لە 700 خوێندکار و 148 دەرچووی هەبووە و خولی بەخۆڕایی پێشکەش کردووە؛ پێویستە هەر جارەیەک وەرگرتن و بەردەستبوونی ئێستا لە دامەزراوەکە بپشکنرێت. نیشتمانخانە چالاک بووە و لە پێشانگای 2025ی هاوکاریی ئێران و ئەفغانستان بەشداری کردووە. پێشانگای هونەر و وێنەگرتن لە کابوڵ لە 24ی شوبات تا 2ی ئاداری 2025 بەڕێوەچوو و شێوازی پێشکەشکردنی بەپێی داواکارییە پەیوەندیدارەکان گۆڕدرا. ژنان و کچان بە تایبەتی لە خوێندن، جووڵە، کار، دەنگی گشتی و بەشداریی تێکەڵدا بەربەستی زۆریان هەیە. مۆسیقا مێژوویەکی کەلتووریی هەیە، لەوانەش ڕەباب و پیشەسازیی ئەو ئامێرە. لە 2024دا یونسکۆ دروستکردن و لێدانی ڕەبابی خستە لیستی نوێنەرایەتیی میراتی کەلتووریی ناماددیی مرۆڤایەتی. بەڵام لە 2021ەوە مۆسیقای گشتی و پێشکەوتنی مۆسیقی بە توندی سنووردار کراون؛ یوناما جێبەجێکردنی قەدەغەی مۆسیقا لە شوێنە میدیاییەکان ڕاپۆرت کردووە. ئامێرەکان ڕەنگە دەستبەسەر بکرێن و پێشکەوتن ببێتە هۆی دەستگیرکردن یان سزا. پەیمانگای نیشتمانیی مۆسیقای ئەفغانستان دوای گواستنەوە بۆ پورتوگال لە دەرەوە کار دەکات؛ بۆیە خزمەتگوزاریی ناوخۆییی ئەفغانستان نییە. شیعر، پەخشان، نەریتە زارەکییەکان، کتێبخانە و بڵاوکراوەکانی داری و پشتۆ شێوەی سەرەکیی دەربڕینی ئەدەبین. بۆ بڵاوکردنەوە، بەشی بڵاوکراوە و کتێبخانە گشتییەکانی وەزارەتی کەلتوور شوێنی پەیوەندین. ناوەڕۆک دەبێت لەگەڵ داواکارییە پەیوەندیدارەکانی شەریعەت و کەلتووری ئیسلامی بگونجێت؛ مۆڵەت، خۆسانسۆری و لێکدانەوەی ناوخۆیی ڕەنگە دەستگەیشتن دیاری بکەن. یاسایەکی پەیوەندیدار بە شیعر کە لە 2025 ڕاپۆرت کراوە پێش بەکارهێنانی کرداری دەبێت لە دەقی فەرمیی ئێستا بپشکنرێت. نووسەر و شاعیرە ژنانیش بەهۆی سنووردارکردنی خوێندن، جووڵە و بەشدارییەوە زیاتر کاریگەریان لێوەردەگرن. فیلم و هونەرە ئەنجامدراوەکان ئێستا کارکردنی ئاسایی و سەرتاسەریی باوەڕپێکراویان نییە. ڕێنمایی یازدەبەشیی بڵاوکراوەی 2021، لەوانەیە مۆسیقا و فیلمی ژنان قەدەغە بکات و پێداچوونەوەی پێشوەختەی ناوەڕۆک داوا بکات. شانۆ، ئەکتەرایەتی و گۆرانیبێژی هەمان سنووردارییان هەیە؛ لە 2023دا ڕاپۆرتگەرێکی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان دەستگیرکردنی بەڕێوەبەری شانۆیەکی هەرات و ئازادکردنی دوای 45 ڕۆژ بەڵگە کرد. بۆیە بەرهەمهێنانی فیلمی سەربەخۆ، پیشاندانی گشتی و کاری شانۆی ئازاد مەترسیی یاسایی، ڕێکخراوەیی و کەسیی زۆری هەیە. تەلارسازی ئەو کاتە بە هونەر دادەنرێت کە دیزاین و کردەی جوانکاری بنەڕەت بن. بەڵام ڕێساکانی گشتیی بیناسازی و پەسەندکردنی تەکنیکی لە بەرپرسیارێتیی جیاوازن. خوێندن لە بەشی تەلارسازیی زانکۆی کابوڵ و زانکۆی پۆلیتەکنیکی کابوڵ هەیە، بەڵام زانیاریی تێچوو، وەرگرتن، دەستگەیشتنی پیشەیی، مۆڵەت و بەردەستبوونی ناوچەیی بە یەکسانی بڵاو ناکرێتەوە. دیزاین، قالی و ئاوریشم، خەیاطی، دەستکاریکاری و بەرهەمهێنانی نەریتی بە شێوەی فەرمی، تایبەت یان نافەرمی فێردەکرێن؛ مەرجی فرۆشتن و هەناردەکردن بە شوێن و بازاڕ دەگۆڕێت. یونسکۆ لەوانەش ئاوریشمچنین و مینیاتۆری بەهزاد وەک دەربڕینی کەلتووری تۆمار کردووە. یاسای مافی چاپی 2008 وێنەگرتن وەک بەرهەمێکی پارێزراو دەناسێنێت. لە هەمان کاتدا، وێنەگرتن یان ڤیدیۆگرتنی زیندەوەر و پیشاندانی گشتیی وێنە ڕەنگە بەهۆی داواکاریی ئەخلاق و کۆنترۆڵی ناوەڕۆک سنووردار بێت یان بە جیاوازی جێبەجێ بکرێت. بۆیە لەگەڵ مافی چاپی، مەترسیی تایبەتمەندی، ئاسایش و دەستبەسەرکردنیش لەبەرچاو بگرە. سیستەمی فێرکاریی گشتی، دامەزراوەی پاڵپشتی، بازاڕ یان دامەزراوەی هونەری دیجیتاڵیی نیشتمانی بە شێوەی باوەڕپێکراو بەڵگەدار نەکراوە؛ کاری تایبەت، دوورەوە یان لە دەرەوە ڕەنگە ئەگەر دەستگەیشتن و ئاسایش ڕێگە بدەن جێگرەوە بێت. مۆزەخانەی نیشتمانیی ئەفغانستان شتە کەلتوورییەکان کۆدەکاتەوە، تۆماریان دەکات، دەپارێزێت و پیشانیان دەدات. مۆزەخانە پارێزگاییەکان، مۆزەخانەی گەڕۆک و یەکەکانی چاکسازی، وێنەگرتن، مۆزەناسی و ئەتنۆگرافی ئەو کارە تەواو دەکەن؛ یونسکۆ و بەرنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانیش پاراستنی میرات پشتگیری دەکەن. میراتی کەلتووریی ناماددیی بەڵگەدارکراوی ئەفغانستان لەوانەش مینیاتۆری بەهزاد لە 2025 و ڕەباب لە 2024 دەگرێتەوە. زانیاریی مێژوویی تەنها بۆ ڕوونکردنەوەی پاراستن و گەیاندنە و جێی هەڵسەنگاندنی ئێستای دەستگەیشتن و ئاسایش ناگرێتەوە. یاسای مافی چاپی کتێب، شیعر، مۆسیقا، بەرهەمی دەنگی و بینراو، وێنەکێشان، دیزاین، پەیکەرتاشی، وێنەگرتن، دەستکاریکاری، هونەری پیشەسازی، فۆلکلۆر و بەرنامەی کۆمپیوتەر ناودەبات. مافی دارایی و ئەخلاقی دابین دەکات و تۆمارکردنی بەرهەم لە وەزارەتی کەلتوور ڕێگەپێدراوە. بەڵام یاساکە پێش دەسەڵاتی دوفاکتۆی ئێستایە، بۆیە تۆمارکردن و جێبەجێکردنی کرداری نابێت بە دڵنیایی دابنرێت. یاسای پەرەپێدانی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپەی 21ی ئابی 2024، لەوانەش بڵاوکراوە و ناوەڕۆکی میدیایی کە بە لێکدانەوەی فەرمی دژ بە شەریعەتە، سووکایەتی بە موسڵمانان دەکات یان وێنەی زیندەوەری تێدایە قەدەغە دەکات. بۆ جێبەجێکردنی یاساکە لە 28 لە 34 پارێزگا کۆمیتە و نزیکەی 3,300 پشکنەر ڕاپۆرت کراون؛ بە پێی لێکدانەوە، پێشێلکاری ڕەنگە تا سێ مانگ زیندان، زیانی ماڵی یان سزای تری لێبکەوێتەوە. جێبەجێکردن لە ناوچەکاندا جیاوازە، بەڵام مەترسی بۆ ناوەڕۆکی بێ‌مۆڵەت یان ناپەسەندکراو بەرزە. خشتەی کرێی سەرتاسەری یان کاتی یەکگرتووی مامەڵە بۆ خوێندن، پێشانگا، پاڵپشتی، تۆمارکردنی مافی چاپی یان دەستگەیشتن بە مۆزەخانە بە باوەڕپێکراوی بڵاو نەکراوەتەوە. تێچووی تایبەت بە دامەزراوە، کەرەستە، شوێن و قەبارەوە دەگۆڕێت؛ پێشانگاکان بەپێی پلانی ڕووداوی تاکەکەسی دەبن. بۆ ژنان، گروپی داخراو، فێربوونی ناوماڵ، هونەری بینراوی گونجاو، دەستکاریکاری نەریتی، کاری دیجیتاڵیی دوورەوە و دامەزراوەکانی دەرەوەی ئەفغانستان ڕەنگە بە کردار بەسوود بن، بەڵام بەردەستبوونیان واتای سەلامەتیی یاسایی نییە. زانیارییەکان دۆخی 4ی ئەیلوولی 2026 دەردەخەن و پێویستە بەهۆی گۆڕانی ڕەنگەیی داواکارییەکانەوە دووبارە لەگەڵ دامەزراوەی بەرپرسیار یان ناوخۆ بپشکنرێن.