ئایین لە ئەفغانستاندا

لە ئەفغانستاندا ئاماری ئایینیی نوێ و باوەڕپێکراو نییە. خەمڵاندنەکان دەڵێن زیاتر لە 99%ی دانیشتووان موسڵمانن. زۆربەی موسڵمانان سونن و شوێنی نەریتی حەنەفین؛ خەمڵاندنی ڕێژەی شیعە لە نزیکەی 11 تا 29% دەگۆڕێت. زۆر هەزارە شیعەن، بەڵام هەندێکیان سوننین. ئیسماعیلییەکان بە تایبەتی لە بدەخشان و بەشەکانی ناوەڕاست و باکووری ئەفغانستان دەژین. کۆمەڵگای سیک و هیندو زۆر بچووکە؛ بۆ 2023 شەش هیندو و بۆ 2025 نزیکەی 100 سیک ڕاپۆرت کراون، بەڵام ژمارەکان نادڵنیان. ژمارەی باوەڕپێکراو بۆ مەسیحی، بەھایی یان ئەحمەدییەکان نییە؛ زۆرێک لە ئەندامانی ئەم گروپانە خۆیان دەشارنەوە یان کۆچیان کردووە. مزگەوت، ئاخوندی تایبەت، ئەنجومەنی عولەما و قوتابخانەی قورئان ژیانی ئایینی ڕێکدەخەن. کردەوە باوەکان نوێژی ڕۆژانە، نوێژی هەینی، ڕۆژووگرتنی ڕەمەزان، جەژنی فیتڕ و قوربان و فێرکردنی قورئانن. نوێژی کۆمەڵی پیاوان چاودێری دەکرێت و بە شێوەی ئایینی فەرز دادەنرێت. بەپێی شوێن، ژنان ڕووبەڕووی داواکاریی حجاب، هاوڕێی مەحرەم و جیاکردنەوەی ڕەگەز دەبنەوە و دەستگەیشتن بە مزگەوت ڕەنگە لە ناوخۆ سنووردار بکرێت. پەرستنە شیعییەکان زۆربەی جار لە مزگەوتی شیعی یان بە تایبەتی ئەنجام دەدرێن، لە کاتێکدا ڕێوڕەسمی گشتی و بۆنەکانی عاشورا لە چەند پارێزگادا ڕێگریان لێکراوە یان قەدەغە کراون. لە 2026دا لانی‌کەم لە هەشت پارێزگا ئاخوندی شیعە دەستگیرکران چونکە بڕیاری ڕۆژی جەژنی حەنەفیی تاڵیبان جێبەجێیان نەکرد. تاڵیبان بانگەشەی ئەمارتێکی ئیسلامی دەکات و لێکدانەوەی یاساییی سوننیی حەنەفی وەک بنەمای ڕێکخستن پێشکەش دەکات. بەڵام چوارچێوەیەکی یاساییی یەکسان و بەردەوام جێبەجێکراو نییە؛ یاساکانی پێشووتر تەنها تا ئەو شوێنە کارا دەبن کە دژ بە شەریعەت بەپێی ئەم لێکدانەوەیە نەبن. وەزارەتی پەرەپێدانی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە، لەوانەش جل‌وبەرگ، دەنگی ژنان لە گشتی، تێکەڵبوونی ڕەگەزەکان، ناوەڕۆکی میدیا و بەشداریی پیاوان لە نوێژی کۆمەڵ بەڕێوەدەبات. لە زۆر پارێزگا پشکنەری پیاوی هەیە و ڕەنگە فەرمانی دەستگیرکردن، زیانی ماڵی یان ناردن بۆ دادگا بدات. بێ‌باوەڕی، گۆڕینی ئایین لە ئیسلام، ڕەخنەی ئاشکرا لە ئایین و دەربڕینی گشتیی مەسیحی، بەھایی یان ئەحمەدی مەترسیی زۆر بەرزی ڕاوەدوونان و سزا هەیە. جیاوازیی کرداریی شیعەش مەترسیی بەرچاوی هەیە؛ دەوڵەتی ئیسلامی لە خوراسان بە تایبەتی هێرش دەکاتە سەر شیعە و هەزارەکان. کەمینە ئایینییەکان دەستگەیشتنی ئاشکرا و پارێزراوی دڵنیایان بۆ پەرستن نییە. کۆمەڵگای شیعە و ئیسماعیلی فشار، دەستگیرکردن و ئاوارەیی ڕاپۆرت دەکەن. لە 2025دا بەپێی ڕاپۆرتگەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان، لانی‌کەم 50 پیاوی ئیسماعیلی لە بدەخشان بە زۆر گۆڕدران بۆ ڕێبازی سوننی. ناوەڕۆکی شیعی لە فقه، قوتابخانە، زانکۆ و ماددە فێرکارییەکان لابرا. لە 2024دا وەزارەتی پەروەردە ژمارەی کۆیی 21,257 ناوەندی پەروەردەی ئیسلامی ڕاگەیاند. پلانی پڕۆگرامی یەکگرتووی قوتابخانە و قوتابخانەی قورئان دانرا و چاوەڕوان کرا وانە ئیسلامییەکان نزیکەی نیوەی کاتی وانە بگرنەوە. کچان لە پۆلی شەشەوە و ژنان لە خوێندنی باڵادا هێشتا لە دەستگەیشتنی ئاسایی بێبەشن؛ دەستگەیشتنی کچان بە قوتابخانەی قورئانیش زیاتر سنووردار دەکرێت. لە خوێندنی باڵادا لە 2025 مێژووی ئایینی لەوانەیە لابردرابێت و 679 کتێب و کەرەستە بۆ لابردن دیاری کرابوون. جەژن و ڕووداوی ژیانیش کۆنترۆڵ دەکرێن. ڕەمەزان، نوێژ و کاتی کار چاودێری دەکرێن. لە هاوسەرگیری و ناشتنەکاندا داواکاریی ئایینی و سنوورداریی خەرجییەکانی بە زیادە دادەنرێن جێبەجێ دەبن. گرێبەستی هاوسەرگیریی ئیسلامی (Nikah) زۆرجار لەلایەن مەلای مۆڵەتپێدراوی دەوڵەتەوە ئەنجام دەدرێت؛ پشتڕاستکردنەوەی دادگا و کتێبی هاوسەرگیریی سەوز یان سپی ڕەنگە دەستپێکراو بێت. تێچوو و ماوە بە مەلا یان دادگا دەگۆڕێت. قەدەغەی ناوخۆیی هاوسەرگیریی سوننی و شیعە لە پەکتیا، نیمڕۆز و بدەخشان و شوێنی تر ڕاپۆرت کراوە. بۆ حەج تۆمارکردن ساڵانە لە کابوڵ و پارێزگاکان لە ڕێگەی بەشە پەیوەندیدارەکانی وەزارەتی حەج و کاروباری ئایینی ئەنجام دەدرێت. دەستگەیشتن، کۆتا، پارەدان و بڕوانامەی ڤاکسین و تەندروستی بە وەرزی پەیوەندیدار و یاساکانی سعودیەوە بەستراون؛ کرێکە بۆ هەر کەسێک لە 2025دا AFN 282,090 و لە 2026دا AFN 266,400 بوو، لەگەڵ کۆتای 30,000 کەس بۆ 2025. کۆبوونەوە لەگەڵ ئەنجومەنی شیعە، هیندو و سیک هەیە و هەندێک هاوکاریی تاکەکەسیش لەبارەی شوێنی ئایینی و جەژنەکان دەکرێت. بەڵام هیچ میکانیزمی سەربەخۆ، یەکسان و کاریگەری پاراستنی گفتوگۆی نێوان ئایینەکان بەڵگەدار نەکراوە. ئازادیی ڕاستەقینەی ئایین بۆیە زۆر بە پەیوەندیی ئایینی، ناوچە، کردەوەی دیار و دۆخی ئاسایشی زاڵەوە بەستراوە.