په افغانستان کې ژبې

دري او پښتو د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د دولتي، ښوونیزو، رسنیزو او ټولنیزو اړیکو بڼه ټاکي. دري ډېری وخت د ګډې اړیکې ژبې په توګه کار کوي. د افغانستان په نورو ژبو کې ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌یي، نورستاني، پاميري، هزارګي، ایماقي، شغني، واخي، اشکاشمي، ګوجري، براهوئي، قرغزي، مغولي، عربي، اردو او انګلیسي شاملې دي. دا لړ بشپړ نه دی، او سیمه‌ییز نومونه او دا طبقه‌بندي چې جلا ژبه ده که ګړدود، د سرچینې له مخې توپیر کوي. رسمي ژبه هغه ده چې دولتي ادارې یې په رسمي چارو کې کاروي. د ۲۰۰۴ کال اساسي قانون دري او پښتو د دولت رسمي ژبې بللې وې. په هغو سیمو کې چې اړوندې ژبې ویونکي پکې اکثریت وي، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌یي، نورستاني یا پاميري هم د رسمي ژبې په توګه کارېدلی شوای. خو د عدلیې وزارت دغه اساسي قانون د لغوه شوو اساسي قوانینو په لړ کې راوړی دی. دا د اوسني او په ټول هېواد کې په یو شان پلي کېدونکي قانوني وضعیت ثبوت نه دی. دري د بېلګې په توګه کابلي بڼې، هزارګي او ایماقي لري. پښتو په سیمه‌ییز ډول په شمالي، منځنۍ او سوېلي بڼو وېشل کېږي. قومي تړاو په خپله د یوې ځانګړې ژبې معنا نه لري. د ۲۰۲۶ کال د اګست تر ۲۳مې، تخصصي بنسټونه او ښوونیزې ادارې د دري او پښتو د لیکدود او اصطلاحاتو پر معیاري کولو او همغږۍ کار کاوه. په ټول هېواد کې د پلي شوې پایلې پخلی نه دی شوی. په اوسني اداري عمل کې د نویو سوداګریزو جوازونو او نومونو لپاره پښتو او دري ته ځانګړې پاملرنه کېږي. په ټول هېواد کې د ژبو یو شان خدمت نه دی مستند شوی. سیمه‌ییز اکثریتونه، مسؤله اداره، شته کارکوونکي او د امنیت او سرچینو محلي شرایط په واقعي لاسرسي اغېز لري. له همدې امله، د یوې ژبې سیمه‌ییز اکثریت د هغې ژبې د دوامدار خدمت ضمانت نه کوي. د پوهنې وزارت وېبپاڼې په ښوونیزو کچو کې دري او پښتو یادوي. د ازبکي، بلوڅي او پشه‌یي درسي کتابونه له لومړي تر نهم ټولګي مستند شوي دي. پخواني دولتي پروګرامونه ترکمني، نورستاني، ګوجري، شغني او واخي هم یادوي. دا چې تدریس، ښوونکي او مواد په رښتیا شته که نه، باید د ځانګړې سیمې او ښوونځي لپاره وکتل شي. د زده‌کړې لاسرسي محدودیتونه، د نجونو د منځنیو زده‌کړو له محرومولو سره، پر ګډون هم اغېز کوي، خو دا د ژبې جلا پالیسي نه ده. دولتي خپرونې په پښتو، دري، ازبکي، انګلیسي او عربي د خپرونو راپور ورکوي. په ۲۰۲۳ کال کې د اطلاعاتو او کلتور وزارت په ګوجري، پشه‌یي، ترکمني، ازبکي، بلوڅي او نورستاني کې د دولتي میاشتنۍ مجلو راپور ورکړ. سره له دې، سانسور، د لاسرسي محدودیتونه او پر رسنیو فشار د ژبنیو معلوماتو او کلتوري منځپانګې واقعي شتون محدودولای شي. پخوانیو اساسي قوانینو د محکمې د بهیر پر مهال د مرستې زمینه برابروله، که ګډونوال د محکمې په ژبه نه پوهېدل. په دې حالت کې، معلومات، اسناد او بهیرونه باید د هغه کس خپلې مورنۍ ژبې ته د ژباړې له لارې د پوهېدو وړ شوي وای. په ټول هېواد کې د ژباړونکو اوسنی نوملړ یا د ژبنیو خدمتونو لپاره یو پابند او یو شان د اجرا مهلت نه دی تثبیت شوی. د ادارې له مخې، شخصي ژباړې، محلي ژباړونکي، اضافي سفر او انتظار لګښت او هڅه زیاتولای شي. عمومي ژبنی فیس ونه موندل شو. ژبه په افغانستان کې د هویت، ادبیاتو، شفاهي دود او د سیمه‌ییزو ټولنو د یووالي لپاره هم ډېر اهمیت لري. دري او پښتو عموماً دولتي او د سیمو ترمنځ خدمتونو ته تر ټولو پراخ لاسرسی برابروي. محلي ژبې باور، لومړنی لاسرسی او کلتوري دوام پیاوړی کوي، خو په ادارو کې ډېری وخت یوازې په ځانګړو سیمو یا مرکزونو کې کارېږي. د اوسنیو ویونکو د باور وړ شمېرې او د سیمه‌ییزو اکثریتونو بشپړه نقشه نشته.