په افغانستان کې دین

په افغانستان کې د دین په اړه تازه او باوري سرشمېرنه نشته. اټکلونه ښيي چې د مسلمانانو ونډه له ۹۹ سلنې زیاته ده. ډېری مسلمانان سني او د حنفي دود پیروان دي؛ د شیعه وګړو اټکل شاوخوا له ۱۱ تر ۲۹ سلنې دی. ډېر هزاره‌ګان شیعه دي، خو ځینې یې سني دي. اسماعیلیان په ځانګړې توګه په بدخشان او د مرکزي او شمالي افغانستان په ځینو برخو کې ژوند کوي. د سیکانو او هندوانو ټولنې ډېرې کوچنۍ دي؛ د ۲۰۲۳ کال لپاره د شپږو هندوانو او د ۲۰۲۵ کال لپاره شاوخوا ۱۰۰ سیکانو راپور ورکړل شوی، خو شمېرې یې نامعلومې دي. د عیسویانو، بهایانو او احمدیانو لپاره باوري شمېرې نشته؛ د دې ډلو ډېر غړي پټ ژوند کوي یا کډوال شوي دي. جوماتونه، خصوصي عالمان، د علماوو شوراګانې او قرآني ښوونځي دیني ژوند ته بڼه ورکوي. عام دودونه ورځني لمونځونه، د جمعې لمونځ، د روژې په میاشت کې روژه، کوچنی او لوی اختر، او د قرآن زده‌کړه رانغاړي. د نارینه‌وو جماعتونه څارل کېږي او دیني حکم ورته شوی. د ځای له مخې ښځې د حجاب، د محرم ملتیا او د جنسیت د جلاوالي له غوښتنو سره مخ دي؛ جوماتونو ته د ښځو لاسرسی ښايي محلي محدود وي. د شیعه‌وو عبادت تر ډېره په شیعه جوماتونو یا خصوصي توګه کېږي، خو عام مراسم او د عاشورا پېښې په څو ولایتونو کې خنډ شوې یا منع شوې دي. په ۲۰۲۶ کال کې لږ تر لږه په اتو ولایتونو کې شیعه عالمان ځکه نیول شوي چې د طالبانو له خوا ټاکل شوې د حنفي اختر نېټه یې نه وه منلې. طالبان د اسلامي امارت ادعا کوي او د حنفي سني فقهي تعبیر د نظم بنسټ بولي. خو د قانون یو شان او په دوامداره توګه پلی کېدونکی چوکاټ نشته؛ زاړه قوانین یوازې تر هغه پلي کېږي چې د دې تعبیر له مخې له شریعت سره په ټکر کې نه وي. د امربالمعروف او نهی عن‌المنکر وزارت د نورو موضوعاتو ترڅنګ جامې، په عامه ځای کې د ښځو غږ، جنسیتي جلاوالی، د رسنیو منځپانګه او د نارینه‌وو په جماعت کې ګډون کنټرولوي. په ډېرو ولایتونو کې نارینه مفتشان ګوماري او د نیولو، د ملکیت د زیانمنولو یا محکمې ته د سپارلو امر کولای شي. له اسلامه اوښتل، اسلام پرېښودل، د دین ښکاره نیوکه او د عیسویانو، بهایانو یا احمدیانو عامه څرګندونه د ځورونې او سزا خورا لوړ خطر لري. د شیعه‌وو بېلابېل عملونه هم له پام وړ خطرونو سره مل دي؛ په خراسان کې د اسلامي دولت ډله په ځانګړې توګه شیعه او هزاره‌ګان په نښه کوي. دیني لږکي عبادت ته په باوري او ښکاره توګه خوندي لاسرسی نه لري. شیعه او اسماعیلي ټولنې د فشار، نیونو او بې‌ځایه کېدو راپور ورکوي. د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي په ۲۰۲۵ کال کې راپور ورکړ چې په بدخشان کې لږ تر لږه ۵۰ اسماعیلي نارینه په زور سني مذهب ته اړول شوي وو. له فقې، ښوونځیو، پوهنتونونو او درسي موادو څخه شیعه منځپانګه لرې شوې ده. د پوهنې وزارت په ۲۰۲۴ کال کې د اسلامي زده‌کړو د ۲۱٬۲۵۷ مرکزونو راپور ورکړ. د ښوونځیو او قرآني ښوونځیو لپاره یوځای نصاب پلان شوی و او تمه کېده چې اسلامي مضمونونه نږدې نیم درسي وخت ونیسي. له شپږم ټولګي پورته نجونې او ښځې په لوړو زده‌کړو کې له منظم لاسرسي محرومې دي؛ قرآني ښوونځیو ته د نجونو لاسرسی هم مخ په محدودېدو دی. په لوړو زده‌کړو کې دیني تاریخ په ګډون ځینې مضمونونه په ۲۰۲۵ کال کې لرې شول او د ۶۷۹ کتابونو او موادو د ایستلو پلان جوړ شو. دیني رخصتۍ او د ژوند پېښې هم تر کنټرول لاندې دي. روژه، لمونځونه او د سوداګرۍ ساعتونه څارل کېږي. په ودونو او جنازو کې د هغو لګښتونو پر وړاندې دیني غوښتنې او محدودیتونه شته چې له حده ډېر ګڼل کېږي. اسلامي نکاح عموماً د دولت له خوا مجاز ملا کوي؛ قضايي تایید او شین یا سپین د واده کتاب هم ممکن دی. لګښت او موده د ملا یا محکمې له مخې توپیر لري. د سني او شیعه ترمنځ د واده محلي بندیزونه د نورو ځایونو ترڅنګ په پکتیا، نیمروز او بدخشان کې راپور شوي دي. د حج لپاره نوم‌لیکنه هر کال په کابل او ولایتونو کې د حج او اوقافو وزارت د اړوندو ریاستونو له لارې کېږي. لاسرسی، سهمیه، تادیه، د واکسین او روغتیا سندونه د موسم او سعودي قواعدو له مخې ټاکل کېږي؛ د هر کس لګښت په ۲۰۲۵ کال کې ۲۸۲٬۰۹۰ AFN او په ۲۰۲۶ کال کې ۲۶۶٬۴۰۰ AFN و، او د ۲۰۲۵ کال سهمیه ۳۰٬۰۰۰ کسانو ته وه. له شیعه، هندوانو او سیکانو شوراګانو سره لیدنې او د دیني ځایونو او جشنونو په اړه انفرادي همکاري شته. خو د بین‌الادیانو د خبرو لپاره خپلواک، برابر او اغېزمن د ساتنې میکانیزم نه دی مستند شوی. نو واقعي دیني ازادي تر ډېره پر دیني تړاو، سیمه، ښکاره عمل او امنیتي وضعیت پورې تړلې ده.