افغانستان ۾ ٻوليون

دري ۽ پشتو علائقن جي وچ ۾ رياستي، تعليمي، ميڊيا ۽ سماجي رابطي تي اثرانداز ٿين ٿيون. دري اڪثر گڏيل رابطي جي ٻولي طور ڪم ڪري ٿي. افغانستان جي ٻين ٻولين ۾ ازبڪي، ترڪمني، بلوچي، پشائي، نورستاني، پاميري، هزارگي، ايميقي، شغني، واخي، اشڪاشمي، گوجري، براهوئي، ڪرغزي، مغولي، عربي ۽ انگريزي شامل آهن. هي فهرست مڪمل ناهي، ۽ مقامي نالا توڙي الڳ ٻولي يا لهجي جي حيثيت بابت ذريعن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ٻولي اها ٻولي آهي جيڪا رياستي اختيارين سرڪاري ڪارروائين ۾ استعمال ڪن ٿا. 2004ع جي آئين ۾ دري ۽ پشتو کي سرڪاري رياستي ٻوليون قرار ڏنو ويو هو. انهن علائقن ۾ جتي لاڳاپيل ٻولي ڳالهائيندڙن جي اڪثريت هجي، اتي ازبڪي، ترڪمني، بلوچي، پشائي، نورستاني يا پاميري کي اضافي سرڪاري ٻولي طور استعمال ڪري سگهجي پيو. پر وزارتِ انصاف هن آئين کي منسوخ ٿيل آئينن ۾ شمار ڪري ٿي. ان مان اڄ لاڳو ۽ سڄي ملڪ ۾ هڪجهڙي نموني نافذ قانوني حيثيت ثابت نٿي ٿئي. دريءَ ۾ ڪابل جا لهجا، هزارگي ۽ ايميقي به شامل آهن. پشتو جا علائقائي لهجا اتر، وچ ۽ ڏکڻ ۾ ورهايل آهن. نسلي سڃاڻپ لازمي طور ڪنهن خاص ٻوليءَ سان لاڳاپيل ناهي. 23 آگسٽ 2026ع تي ماهر ادارا ۽ تعليمي ادارا دري ۽ پشتو جي املا ۽ اصطلاحن کي معياري ۽ هم آهنگ بڻائڻ تي ڪم ڪري رهيا هئا. سڄي ملڪ ۾ لاڳو ٿيل نتيجي جي تصديق نه ٿي آهي. هاڻوڪي انتظامي عمل ۾ نون ڪاروباري لائسنسن ۽ نالن لاءِ پشتو ۽ دري کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. سڄي ملڪ ۾ هڪجهڙي ٻوليءَ واري خدمت جو دستاويزي ثبوت موجود ناهي. علائقائي اڪثريت، ذميوار ادارو، موجود عملي ۽ مقامي سلامتي ۽ وسيلن جون حالتون حقيقي رسائي بدلائي سگهن ٿيون. تنهن ڪري مقامي اڪثريتي ٻولي مسلسل خدمت جي ضمانت نٿي ڏئي. وزارتِ تعليم جون ويب سائيٽون ڪيترن ئي اسڪولي درجن ۾ دري ۽ پشتو جا مضمون ڏيکارين ٿيون. ازبڪي، بلوچي ۽ پشائي جا درسي ڪتاب پهرين کان نائين درجي تائين دستاويزي طور موجود آهن. پراڻن رياستي پروگرامن ۾ ترڪمني، نورستاني، گوجري، شغني ۽ واخي جو ذڪر پڻ آهي. ڇا تدريس، استاد ۽ مواد حقيقت ۾ موجود آهن، اهو لاڳاپيل علائقي ۽ اسڪول لاءِ الڳ جانچڻ گهرجي. اسڪول تائين رسائيءَ تي پابنديون، جن ۾ ڇوڪرين کي ثانوي تعليم کان خارج ڪرڻ شامل آهي، پڻ شرڪت تي اثر وجهن ٿيون، پر اهي الڳ ٻولي پاليسي ناهن. سرڪاري نشريات پشتو، دري، ازبڪي، انگريزي ۽ عربي ۾ پروگرامن جي خبر ڏين ٿيون. 2023ع ۾ وزارتِ اطلاعات ۽ ثقافت گوجري، پشائي، ترڪمني، ازبڪي، بلوچي ۽ نورستاني ۾ سرڪاري ماهوار رسالن جي خبر ڏني. تنهن هوندي به، سينسرشپ، رسائيءَ جون پابنديون ۽ ميڊيا تي دٻاءُ ٻوليءَ واري ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد جي حقيقي موجودگي محدود ڪري سگهن ٿا. اڳوڻن آئيني ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڌر کي عدالت جي ٻولي سمجهه ۾ نه ايندي هئي ته عدالتي ڪارروائي ۾ مدد فراهم ڪرڻي هئي. پوءِ ڄاڻ، دستاويز ۽ ڪارروائي ترجمي ذريعي ان شخص جي پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ دستياب ٿيڻا هئا. ملڪ گير مترجمن جي موجوده رجسٽري يا ٻوليءَ جي خدمتن لاءِ پابند ۽ هڪجهڙي مقرر مدي جي تصديق نه ٿي آهي. اختيارين تي دارومدار رکندي نجي ترجما، مقامي مترجم، اضافي سفر ۽ انتظار جو وقت خرچ ۽ محنت وڌائي سگهن ٿا. ڪا عام ٻولي فيس معلوم نه ٿي. افغانستان ۾ ٻولي سڃاڻپ، ادب، زباني روايت ۽ مقامي برادرين جي گڏيل لاڳاپي لاءِ به وڏي اهميت رکي ٿي. دري ۽ پشتو عام طور رياستي ۽ علائقن جي وچ واري خدمتن تائين سڀ کان وسيع رسائي ڏين ٿيون. مقامي ٻوليون اعتماد، بنيادي رسائي ۽ ثقافتي تسلسل کي مضبوط ڪن ٿيون، پر ادارن ۾ اڪثر مخصوص علائقن يا سهولتن تائين محدود رهن ٿيون. ڳالهائيندڙن جا قابلِ اعتماد موجوده تناسب ۽ علائقائي اڪثريت جو مڪمل نقشو موجود ناهي.