Մշակույթը Հայաստանում

Հայկական մշակույթը դարերի ընթացքում ձևավորվել է Եվրոպայի և Ասիայի հանդիպման վայրում։ Հայերը հաճախ իրենց մշակույթն անվանում են հայկական մշակույթ (haykakan mshakuyt)։ Մշակութային կյանքում հաճախ հանդիպող թեմաներն են պատմական շարունակականությունը, գոյատևումը, կրթությունը և հայրենիքի հանդեպ կապվածությունը։ Հայոց լեզուն՝ հայերեն (hayeren), ազգային ինքնության կենտրոնական մասն է։ Հայաստանում հիմնականում օգտագործվում է արևելահայերենը, որը գրվում է առանձնահատուկ հայկական այբուբենով։ Բանաստեղծությունները, պատմությունները, երգերը, անունները և առօրյա արտահայտությունները օգնում են մշակույթը փոխանցել մի սերնդից մյուսին։ Ընտանիքը և մտերիմ անձնական կապերը կարևոր են Հայաստանում։ Հարազատները կարող են հավաքվել ճաշերի, տոների, հարսանիքների, մկրտությունների, ծննդյան օրերի և այլ կարևոր միջոցառումների ժամանակ։ Ծնողների, տատիկների ու պապիկների, ուսուցիչների և հյուրերի նկատմամբ հարգանքը լայնորեն գնահատվում է, թեև առանձին ընտանիքներում վերաբերմունքը կարող է լինել ավելի պաշտոնական կամ ավելի ազատ։ Հյուրընկալությունը տեսանելի սոցիալական ավանդույթ է։ Հյուրընկալողը կարող է առաջարկել սուրճ, մրգեր, քաղցրավենիք, հաց, պանիր կամ լիարժեք կերակուր, իսկ հյուրերին հաճախ խրախուսում են ավելի շատ ուտել։ Տուն այցելելիս փոքր նվեր բերելը կարող է ուշադիր վերաբերմունքի նշան լինել, հատկապես նախապես ծրագրված այցի կամ տոնակատարության դեպքում։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին (Armenian Apostolic Church) մեծապես ազդել է ճարտարապետության, տոների, արարողությունների, երաժշտության և ազգային պատմության մասին պատկերացումների վրա։ Հնագույն եկեղեցիները, վանքերը, խաչքար (khachkar) կոչվող քարե խաչերը և կրոնական փառատոները կարևոր մշակութային խորհրդանիշներ են։ Հայաստանում կան նաև այլ դավանանքների հետևորդներ և ոչ կրոնական մարդիկ։ Սննդի մշակույթը կենտրոնացած է համատեղ սեղանների և սեզոնային բաղադրիչների վրա։ Տարածված ուտեստներից են լավաշ (lavash) հացը, խորոված (khorovats), տոլման, ապուրները, խոտաբույսերը, պանիրները, մրգերը և խմորեղենը, սակայն բաղադրատոմսերը տարբեր են ընտանիքներից և տարածաշրջաններից կախված։ Կենացները կարող են կառուցվածք տալ տոնական ճաշին և արտահայտել երախտագիտություն, ընկերություն, հիշողություն կամ բարեմաղթանքներ։ Երաժշտությունը, պարը, արհեստներն ու պատմ storytelling-ը կապում են ավանդական և ժամանակակից Հայաստանը։ Դուդուկը (duduk) հայտնի փողային գործիք է, իսկ քոչարի (kochari) պարերի նման խմբային պարերը ներկայացվում են տոնակատարությունների և ելույթների ժամանակ։ Գորգագործությունը, քարի փորագրությունը, խեցեգործությունը, գեղանկարչությունը, թատրոնը, կինոն և ժամանակակից հանրամատչելի երաժշտությունը նույնպես հայկական մշակութային կյանքի մաս են կազմում։ Հանրային վարքագիծը հաճախ միավորում է ջերմությունն ու միջավայրին համապատասխան ուշադիր վերաբերմունքը։ Ողջույնները, կարևոր առիթներին կոկիկ հագուստը, համբերատար զրույցը և հյուրընկալողին ուշադրություն դարձնելը սովորաբար գնահատվում են։ Այցելուները պետք է հետևեն, թե ինչպես են պահում իրենց տեղացիները, քանի որ սովորույթները կարող են տարբերվել Երևանում, փոքր քաղաքներում, գյուղերում և առանձին համայնքներում։ Ժամանակակից հայկական մշակույթը չի սահմանափակվում հին սովորույթներով։ Երիտասարդները տեղական ավանդույթները համադրում են համաշխարհային մեդիայի, տեխնոլոգիաների, նորաձևության և արվեստի նոր ձևերի հետ։ Հայկական սփյուռքը նույնպես ազդում է լեզվի, սննդի, երաժշտության, ընտանեկան կապերի և մշակութային փոխանակման վրա, մինչդեռ Հայաստանի ներսում կյանքն ունի իր առօրյա ռիթմերն ու տեսակետները։