બાંગ્લાદેશમાં શાળા શિક્ષણ

બાંગ્લાદેશમાં પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણને સામાન્ય રીતે પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણ (প্রাক-প্রাথমিক) કહેવામાં આવે છે અને તે સામાન્ય રીતે એક વર્ષ ચાલે છે. બાળકો સામાન્ય રીતે આશરે છ વર્ષની ઉંમરે પ્રાથમિક શાળામાં જાય છે; તેમાં ધોરણ 1થી 5 હોય છે. ત્યારબાદ ધોરણ 6થી 8 નિમ્ન માધ્યમિક શિક્ષણ, ધોરણ 9 અને 10 માધ્યમિક શિક્ષણ—જે Secondary School Certificate (SSC) અથવા સમકક્ષ લાયકાત તરફ દોરી જાય છે—અને ધોરણ 11 અને 12 ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ—જે Higher Secondary Certificate (HSC) અથવા સમકક્ષ લાયકાત તરફ દોરી જાય છે—આવે છે. ઉંમરની શરતો, પ્રવેશની જરૂરિયાતો અને આગળના તબક્કામાં જવાની રીત સંસ્થા અને કાર્યક્રમ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. Directorate of Primary Education (DPE) અને Ministry of Primary and Mass Education પૂર્વ-પ્રાથમિક અને પ્રાથમિક શિક્ષણ માટે જવાબદાર છે. માધ્યમિક અને ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ માટે Ministry of Education, Secondary and Higher Education Division અને Directorate of Secondary and Higher Education સાથે કામ કરે છે; National Curriculum and Textbook Board (NCTB) અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તકો વિકસાવે છે. પ્રાથમિક શિક્ષણમાં સામાન્ય શાળાઓ અને ધાર્મિક શાળા માર્ગ (મદ્રસા)નો સમાવેશ થાય છે. માધ્યમિક સ્તરે સામાન્ય, તકનીકી અને વ્યાવસાયિક તથા મદ્રસા માર્ગો છે. મદ્રસા વ્યવસ્થામાં પ્રાથમિક મદ્રસા સ્તર (ইবতেদায়ী) ધોરણ 1થી 5, નિમ્ન માધ્યમિક મદ્રસા સ્તર (দাখিল) ધોરણ 6થી 10 અને ઉચ્ચ માધ્યમિક મદ્રસા સ્તર (আলিম) ધોરણ 11 અને 12 આવરી લે છે; વધારાના ધાર્મિક વિષયો પણ ભણાવવામાં આવે છે. ખાનગી અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓ ઘણી વાર O-Level અને A-Level વાપરે છે; તેની માન્યતા અથવા સમકક્ષતા સંસ્થા અને સંબંધિત પરીક્ષા બોર્ડ પર આધારિત છે. પ્રાથમિક શાળામાં પ્રવેશ સામાન્ય રીતે સ્થાનિક શાળા મારફતે થાય છે અને ઉપલબ્ધ બેઠકો પર આધારિત છે. ઉંમર અને દસ્તાવેજોની શરતો શાળા તથા કાર્યક્રમ પ્રમાણે હોય છે. મહાનગર વિસ્તારો તથા જિલ્લા અને ઉપજિલ્લા (Upazila) કેન્દ્રોની પસંદગીની સરકારી અને બિનસરકારી શાળાઓ ધોરણ 1થી 9 માટે ડિજિટલ લોટરી વાપરે છે. આ કેન્દ્રીકૃત પ્રક્રિયા બહાર સ્થાનિક સૂચનાઓ અને પ્રવેશ પ્રક્રિયાઓ લાગુ પડે છે. તેથી અરજીથી બેઠકની ખાતરી મળતી નથી. સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓમાં સામાન્ય રીતે ટ્યુશન ફી નથી અને આવરી લેવાયેલા પૂર્વ-પ્રાથમિક, પ્રાથમિક તથા માધ્યમિક શાળા પ્રવાહોમાં NCTB પાઠ્યપુસ્તકો મફત આપવાનો હેતુ છે. તેમ છતાં કુટુંબો સ્ટેશનરી, ગણવેશ, પરિવહન, ભોજન, પરીક્ષા અથવા ખાનગી ટ્યુશન માટે ઘણી વાર ખર્ચ કરે છે. કિન્ડરગાર્ટન, અંગ્રેજી માધ્યમ, ખાનગી શાળાઓ અને ઘણી મદ્રસા શાળાઓ ફી લે છે. પ્રાથમિક શાળાનું સ્ટાઇપેન્ડ 2026 માટે લાગુ DPEની શરતો હેઠળ મળે છે; પાત્રતા, રકમ અને હાજરીની શરતો કાર્યક્રમ પ્રમાણે છે. શાળાના ભોજન, કિશોરો અને છોકરીઓ માટેના કાર્યક્રમો તથા ચૂકી ગયેલું શિક્ષણ પૂરું કરવામાં મદદ કરતા NGO કાર્યક્રમો અલગ અલગ જૂથો સુધી સ્થળ અને કાર્યક્રમ પ્રમાણે પહોંચે છે. અભ્યાસક્રમ, પાઠ્યપુસ્તકો અને પરીક્ષાઓ હાલની સરકારી સૂચનાઓથી બદલાય છે. 2021 અને 2022ના પ્રાથમિક અભ્યાસક્રમોમાં 2025માં સુધારો થયો હતો; પાઠ્યપુસ્તકો અને શિક્ષક માર્ગદર્શિકાઓ અંગે 2026નું હાલનું માર્ગદર્શન લાગુ પડે છે. માધ્યમિક સ્તરે વિષયોની રચના અને SSC અભ્યાસક્રમ પણ લાગુ સૂચનાઓ પર આધારિત છે. શૈક્ષણિક કૅલેન્ડર, પાળી, હાજરી, શાળાનો ગણવેશ, સ્વચ્છતા, પરિવહન અને ખાનગી ટ્યુશન સંસ્થા પ્રમાણે બદલાય છે. 2024માં પૂર, ચક્રવાત અને ગરમીની લહેરને કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં બે અઠવાડિયા સુધી શાળાઓ બંધ રહી; Sylhet વિસ્તારમાં કુલ વિક્ષેપ આઠ અઠવાડિયા સુધી પહોંચ્યો. બંધારણની કલમ 17 હેઠળ કાયદાથી નક્કી કરેલા સ્તર સુધી સર્વજન માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ આપવાની રાજ્યની જવાબદારી છે. Primary Education (Compulsory) Act of 1990 મુખ્ય કાનૂની આધાર આપે છે. કલમ 28(3) તેમાં જણાવેલા આધારો પર ભેદભાવ વિના પ્રવેશનું રક્ષણ કરે છે. Children Act of 2013 વધારાની સુરક્ષા ફરજો નક્કી કરે છે. ઉચ્ચ અદાલત અને Ministry of Educationના નિર્દેશો હેઠળ શારીરિક અને માનસિક સજા પ્રતિબંધિત છે, જોકે અમલ દરેક જગ્યાએ સરખો નથી. ફરિયાદ પહેલાં શાળા વહીવટીતંત્ર અથવા શાળા સમિતિને આપી શકાય છે; ત્યારબાદ સંબંધિત Upazila અથવા જિલ્લા શિક્ષણ કચેરી અને Directorate of Secondary and Higher Education (DSHE)ની ફરિયાદ વ્યવસ્થા છે. Child Helpline 1098 અને કટોકટી નંબર 999 વધારાના સંપર્કમાર્ગો છે. વિશેષ શિક્ષણની સેવાઓ વિશિષ્ટ શાળાઓ અને સમાવેશી સંસ્થાઓમાં ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ પ્રદેશ અને સંસ્થા પ્રમાણે તેમાં ફેરફાર થાય છે. શિક્ષણ સત્તાઓ, Ministry of Social Welfare, Jatiyo Protibondhi Unnayan Foundation અને NGO તેમાં જોડાય છે. Rights and Protection of Persons with Disabilities Act of 2013 વિકલાંગ બાળકોના હકોનું રક્ષણ કરે છે. મૂલ્યાંકન, પ્રશિક્ષિત કર્મચારીઓ, સહાયક ઉપકરણો, પરિવહન, સ્વચ્છતા અને યોગ્ય અનુકૂલનોની ઉપલબ્ધતા અસમાન છે. National Survey on Persons with Disabilities 2021 અનુસાર 5થી 17 વર્ષની વિકલાંગતાવાળા આશરે 60 ટકા બાળકો ઔપચારિક શિક્ષણ વ્યવસ્થાની બહાર હતા. 2025ના MICS સર્વેમાં 36થી 59 મહિનાનાં બાળકોમાં ગોઠવાયેલા પ્રારંભિક બાળશિક્ષણમાં ભાગીદારી 16.6 ટકા નોંધાઈ. સમાયોજિત હાજરી દર પ્રાથમિક શાળામાં 85.0 ટકા, નિમ્ન માધ્યમિકમાં 60.1 ટકા અને ઉચ્ચ માધ્યમિકમાં 50.8 ટકા હતો. શાળા વ્યવસ્થાની બહાર પ્રાથમિક શાળા વયનાં 6.5 ટકા, નિમ્ન માધ્યમિક વયનાં 13.1 ટકા અને ઉચ્ચ માધ્યમિક વયનાં 33.9 ટકા બાળકો હતાં. પૂર્ણતા દર અનુક્રમે 83.7 ટકા, 69.3 ટકા અને 43.9 ટકા હતો. 7થી 14 વર્ષની ઉંમરના બાળકોમાં 50.2 ટકાએ મૂળભૂત વાંચન કૌશલ્ય અને 39.2 ટકાએ મૂળભૂત ગણિત કૌશલ્ય હાંસલ કર્યું. બાળકોની ઉંમર વધે તેમ ગરીબી, અંતર, વિકલાંગતા, બાળમજૂરી, બાળલગ્ન, શાળાના વધારાના ખર્ચ અને આપત્તિઓ નિયમિત હાજરી મુશ્કેલ બનાવે છે. ધોરણ 5થી 6માં જવું ઉપલબ્ધ બેઠકો અને પ્રવેશ પ્રક્રિયા પર આધારિત છે; ધોરણ 8થી 9માં જવું વિષયો અને જૂથો અંગેના હાલના નિયમો પ્રમાણે થાય છે.