Dwa penal ann Ayiti

Konstitisyon Ayiti 1987 la, amande an 2011, pwoteje prensip legalite, pwosedi ki respekte lalwa, odyans piblik ak san patipri, endepandans jidisyè ak dwa pou fè apèl. Fransè ak kreyòl ayisyen se lang ofisyèl, men lwa ak anpil pwosedi sèvi ak fransè; sa ka kreye yon pwoblèm pratik aksè ak lang. Konstitisyon an entèdi pèn lanmò. Kad aktyèl dwa penal la toujou chita sou Code pénal 1835 la ak Code d'instruction criminelle la. Yon infraction se yon enfraksyon penal; kad ki an vigè a fè diferans ant kategori tankou crime, délit ak contravention. Kòd yo trete zak tankou omisid, vyòl ak lòt zak seksyèl, kidnaping oswa sekestrasyon, vòl, vòl ak vyolans, ekstòsyon ak association de malfaiteurs. Lwa espesyal ajoute règ sou trafik moun, dwòg, koripsyon, blanchi lajan, finansman teworis, teworis ak zam. Sanksyon yo depann de zak ak lwa ki aplikab la, kidonk yo bezwen verifikasyon pou chak ka. Yo te adopte kòd penal ak pwosedi ki revize an 2020 epi revize ankò an 2025, men yo pa t ankò antre an aplikasyon nan dat 9 septanm 2026. MJSP ak PNUD te lanse yon pwogram aplikasyon an jiyè 2026, ak antre an vigè ki te planifye pou janvye 2027. Verifye dat sa a nan Le Moniteur anvan nenpòt moun konte sou nouvo dispozisyon tankou yon règ jeneral sou libète, limit sou detansyon pwovizwa, mezi altènatif pou prizon, yon juge des libertés oswa yon juge de l'application des peines. Chanjman ki prevwa yo gen ladan tou plis kalite zak vyolans seksyèl, tankou asèlman seksyèl. Ministè Jistis ak Sekirite Piblik la, yo rele MJSP, fòme politik jistis ak lapolis epi sipèvize tribinal ak biwo pouswit yo. Lapolis Nasyonal d Ayiti (PNH) fè respekte lalwa. DCPJ, branch ankèt li a, travay sou gwo krim, prèv, otè zak, krim òganize, omisid, kidnaping, dwòg, krim finansye ak sibèkrim. Fonksyon espesyalize yo gen ladan BAC, ULCS, BPM, CCE, BLTS, BAFE ak BPST. Parquet la, ki Commissaire du Gouvernement ap dirije, pousuiv dosye nan enterè piblik. Yon juge d'instruction se yon jij ankèt ki mennen ankèt jidisyè lè pwosedi a egzije sa. Yon moun ka rapòte yon plent nan yon komisarya lokal, nan nimewo ijans PNH 114 la, bay DCPJ oswa bay Parquet la. Kapasite pou reponn ak prezève prèv yo varye anpil, sitou deyò Pòtoprens ak Okap. De inite jidisyè espesyalize ki te kreye an avril 2025 trete vyolasyon masiv oswa grav dwa moun, tankou vyolans seksyèl, ansanm ak koripsyon konplèks oswa krim finansye; yo te kontinye mete yo an fonksyon pandan 2026. Tribunaux de paix yo trete ti enfraksyon. An jeneral, gwo zak ak krim pase nan Parquet la ak yon Tribunal de première instance (TPI), epi yon juge d'instruction patisipe kote sa aplikab. Ayiti gen 18 TPI nan 10 depatman. Lalwa pèmèt odyans penal fèt avèk jiri oswa san jiri. Apèl fèt nan Cour d'appel, epi rekou an kasasyon fèt nan Cour de Cassation. Conseil supérieur du pouvoir judiciaire (CSPJ) la administre epi disipline sistèm jidisyè a. Office de la Protection du Citoyen (OPC) aksepte plent gratis sou abi administrasyon piblik oswa otorite detansyon fè; men li pa ranplase pouswit penal. Yon moun yo arete nan flagrante delicto oswa dapre manda yon otorite konpetan gen pwoteksyon fòmèl pandan ankèt la. Pou entèwogasyon, li dwe gen avoka oswa yon temwen li menm chwazi. Yon jij ta dwe revize arestasyon an nan 48 èdtan, epi yo ta dwe lage moun nan tousuit si arestasyon an ilegal. Moun yo akize a ka konteste legalite detansyon an, mande habeas corpus, prezante defans li ak prèv, epi konfwonte temwen. Kosyon egziste nan lalwa, men yo sèvi avè l raman an pratik. Grèv, ensekirite, jij ak grefye ki manke, tribinal ki andomaje, frè enfòmèl ak ka koripsyon rapòte lakòz gwo reta. Pa gen dire oswa pri serye ki valab pou tout peyi a pou yon dosye penal; detansyon pwovizwa souvan dire plizyè ane. CNAL/BAL bay asistans legal gratis pou moun yo akize ki kalifye epi ki pa gen mwayen; nan kèk ka, li bay viktim ak minè asistans tou. Elijiblite ak aksè reyèl depann de kote moun nan ye ak kapasite enstitisyon an. Avoka prive, transpò, dokiman medikal, rekipere dokiman ak frè tribinal ki pa ofisyèl ka kreye lòt depans. Lè li an sekirite, moun nan ta dwe konsève dosye plent, prèv medikal, mesaj, non temwen ak prèv depans. Sanksyon yo ka gen ladan prizon, amann, penalite koreksyonèl oswa kriminèl, konfiskasyon ak mezi lwa espesyal kreye. Administrasyon Penitansye a jere prizon yo. An pratik, risk imedya a ka se prizon pandan detansyon pwovizwa, olye yon santans final. An avril 2026, yo te rapòte Ayiti te gen 7,551 moun nan prizon, ladan yo 6,262 te an detansyon pwovizwa, sa vle di 82.93 pousan total la. To lokasyon prizon yo te 312 pousan, ak yon espas mwayèn 0.34 mèt kare pou chak detni. Twòp moun nan prizon, move vantilasyon, mank manje, swen sante ak sanitasyon, lanmò, sove kite prizon ak enfliyans gang afekte kondisyon detansyon yo. Nòmalman, viktim yo pase nan PNH, DCPJ oswa Parquet la; apre sa gen ankèt ak pwosedi devan yon TPI. Lalwa pa ta dwe egzije sètifika medikal pou yon plent vyolans seksyèl, men an pratik yo ka trete sètifika sa a kòm yon bagay desizif. Kè sote kont reprezay oswa fwit enfòmasyon, stigma, vwayaj ki pa an sekirite, move dokimantasyon polis ak ti kantite abri, swen medikal, sipò sikososyal ak asistans legal ka anpeche moun rapòte. Komisyon vyolans seksyèl MJSP la te resevwa 110 dosye nan mwa septanm 2025, li te rezoud 29, yo tout deyò Pòtoprens, epi li te fèmen youn san aksyon. CNLTP ak CNAL/BAL ka bay referans oswa asistans legal pou viktim trafik moun, men sipò ak reprezantasyon toujou varye selon kote a. Yo rapòte gen regleman enfòmèl nan zòn riral pou konfli penal; yo pa ranplase pouswit fòmèl. Jistis pou jèn yo sèvi ak lòt règ. An jeneral, timoun ki poko gen 13 an pa responsab penalman. Timoun 13 an rive anvan 16 an anba mezi espesyal pou jèn ak reyabilitasyon dapre Atik 50 ak 51 Code pénal la; rejim pou granmoun ka aplike depi 16 an. Yo dwe verifye jan lwa ki gouvène ka a trete sa egzakteman. Tribunal pour enfants ak CERMICOL fè pati sistèm jistis pou minè a. Detansyon ta dwe dènye rekou; timoun yo ta dwe separe ak granmoun, epi asistans legal disponib. Men tribinal pou minè yo pa kouvri anpil zòn, epi detansyon pwolonje, separasyon ki pa an sekirite ak twòp moun nan prizon kontinye. Lè timoun mele ak gang, yo ta dwe trete yo an premye kòm viktim oswa dosye pwoteksyon timoun, pandan nenpòt pwosedi sou yon zak grav toujou suiv nòm pou jèn. Se sitou dekrè 26 me 2006 sou anrejistreman ak sikilasyon machin ak lòt règ trafik ki gouvène enfraksyon wout yo. DCPR PNH la ak polis sikilasyon an fè kontwòl. Dokiman chofè, anrejistreman machin, asirans, lisans, vitès ak règ alkòl ka gen konsekans legal; yon lanmò oswa gwo blesi ka deklanche yon ankèt penal. Aplikasyon règ ak kapasite pou reponn varye selon zòn nan. Zafè dijital yo toujou ap devlope: Code pénal 1835 aktyèl la pa gen yon kad konplè pou sibèkrim ak prèv elektwonik. DCPJ site yon fonksyon sibèkrim, men non sa a poukont li pa etabli yon rejim legal konplè oswa nouvo pouvwa pou fouye aparèy dijital.