Anvan kolonizasyon ewopeyen an, sosyete Tayino yo t ap viv sou Ispanyola. Premye kontak ak Espay te kòmanse an 1492. Peryòd ansyen ak medyeval yo pa fòme peryòd istorik lokal apa pou Ayiti; istwa peyi a jan dokiman yo montre l la devlope apati sosyete endijèn yo, kolonizasyon ewopeyen ak eta ayisyen ki te vin apre a. Sen Domeng se te koloni Lafrans te tabli nan pati lwès Ispanyola. Ekonomi plantasyon li an te chita sou esklavaj transatlantik, kominote dyaspora afriken ak yon sistèm kolonyal ki te òganize moun dapre ras ak klas. Kominote Mawon yo te reziste kont kontwòl kolonyal epi yo te prezève kèk fòm lavi otonòm. Revolisyon ayisyen an te kòmanse ak yon gwo soulèvman moun ki te esklav an 1791. Yo te aboli esklavaj lokalman an 1793, epi Lafrans te aboli esklavaj nan tout koloni li yo an 1794. Tousen Louvèti, Jan-Jak Desalin ak Anri Kristòf te pèsonaj enpòtan nan peryòd revolisyon an. Yon ekspedisyon fransè te rive an 1802, men fòs revolisyonè yo te bat pwojè kolonyal la. Nan dat 1ye janvye 1804, Ayiti te deklare endepandans li, li te chanje non Sen Domeng pou Ayiti oswa Ayiti (Ayiti), epi li te vin premye eta modèn ki te kreye grasa yon revolisyon moun ki te esklav te reyisi. Desalin te dirije peyi a soti 1804 rive 1806. Apre sa, Ayiti te pase nan yon peryòd kote te gen gouvènman nan nò ak nan sid, anvan peyi a te reyini ankò an 1820. Soti 1822 rive 1844, pouvwa ayisyen an te kouvri pati lès Ispanyola; an 1844, Repiblik Dominikèn te deklare endepandans li. An 1825, Lafrans te rekonèt endepandans Ayiti an echanj pou yon endamnite, sa ki te kreye yon gwo chay finansye alontèm. Etazini te rekonèt Ayiti an 1862. Politik nan diznevyèm syèk la te gen ladan l plizyè chanjman gouvènman ak konpetisyon ant pouvwa rejyonal yo. Etazini te okipe Ayiti soti 1915 rive 1934. Okipasyon an te santralize administrasyon an epi li te chanje enstitisyon finansye ak militè yo, men li te lakòz rezistans tou. Franswa Duvalier te dirije kòm diktatè soti 1957 rive 1971. Apre sa, Jan-Klod Duvalier te dirije soti 1971 jouk yo te retire l sou pouvwa a nan dat 7 fevriye 1986. Ayiti te adopte yon nouvo Konstitisyon an 1987. Jan-Bètran Aristid te genyen eleksyon 1990 lan; yon koudeta militè te retire l sou pouvwa a an 1991, li te viv an egzil epi li te tounen an 1994. MINUSTAH te fonksyone ann Ayiti apati 2004, apre vyolans politik. Tranblemanntè 12 janvye 2010 la te lakòz anpil moun mouri, deplasman popilasyon ak febli kapasite leta. Kriz eleksyon, sekirite ak gouvènman te kontinye apre sa, tankou asasina prezidan Jovenel Moïse an 2021. Entèpretasyon istorik ann Ayiti souvan mete libète kont kolonyalis ak libète afro-dyaspora an relasyon ak souverènte nasyonal. Yo egzamine tou konsekans entèvansyon deyò epi yo konsidere endamnite 1825 la kòm yon chay finansye pòs-kolonyal. Revolisyon ayisyen an parèt an menm tan kòm istwa mondyal, istwa fondasyon nasyonal ak yon sijè kote memwa a konteste. Prèv yo soti nan achiv kolonyal, konstitisyon, pwoklamasyon, dosye diplomatik, istwa oral ak rès materyèl. Pa gen yon sèl biwo nasyonal ann Ayiti ki bay tout sèvis istwa. Rechèch fòmèl ka fèt nan Achiv Nasyonal Ayiti (Archives Nationales d'Haïti), Bibliyotèk Nasyonal Ayiti (Bibliothèque Nationale d'Haïti), Inivèsite Leta Ayiti (Université d'État d'Haïti) ak IERAH, PIHMO, Mize Panteyon Nasyonal Ayisyen an (Musée du Panthéon National Haïtien), Ministè Kilti ak Kominikasyon an (Ministère de la Culture et de la Communication), ISPAN, BNE ak travay patrimwàn ki gen rapò ak UNESCO. Sit memoryal ki ouvè pou piblik la ak Pak Istorik Nasyonal la bay lòt mwayen pou jwenn enfòmasyon. Fanmi, kominote ak dyaspora ayisyen an prezève memwa oral ak memwa ki makonnen ak kote tou. Aksè ak prezèvasyon pa menm nan tout rejyon, paske tranblemanntè, klima, ensekirite ak mank resous gen konsekans sou koleksyon yo ak deplasman. Depans rechèch, otorizasyon ak tan depann de enstitisyon an, sous la ak kote a; sous yo mande pou verifye orijin, otè ak dwa kominote yo, sitou lè se enfòmasyon sakre oswa enfòmasyon yon kominote konsève.
Istwa Ayiti
Istwa Ayiti fòme ak sosyete Tayino yo, kolonizasyon ewopeyen, esklavaj nan plantasyon, Revolisyon ayisyen an nan ane 1791–1804, ak lit ki kontinye pou souverènte. Ayiti te vin endepandan nan dat 1ye janvye 1804, apre revòlt moun ki te esklav nan Sen Domeng la te reyisi; peyi a te pran non Ayiti, oswa Ayiti (Ayiti). Pami lòt gwo moman yo gen endamnite 1825 la yo te enpoze Ayiti pou Lafrans, okipasyon Etazini an nan ane 1915–1934, diktati Duvalier yo, plizyè kriz politik ak tranblemanntè 2010 la.
VivAVia can make mistakes. Check important information.