Lavi kiltirèl Ayiti gen pwen referans nasyonal li pataje, men li pa menm nan tout peyi a. Lang kreyòl ayisyen an (Kreyòl ayisyen), yo rele tou kreyòl Ayiti, se lang komen lavi chak jou ak patisipasyon piblik laj; tandiske franse gen yon wòl pi fò nan administrasyon, lalwa, edikasyon siperyè ak ekriti fòmèl. Kominote katolik, pwotestan, yon tradisyon relijye ayisyen (Vodou), mizilman, jwif ak lòt kominote kontribye nan lavi relijye, lekòl, jou ferye ak seremoni. Istwa Ayiti rete vizib nan idantite nasyonal, memwa istorik, deba politik ak travay atistik, sitou atravè eritaj endepandans lan an 1804 ak peryòd ki te vin apre kote te gen kontwòl etranje ak kriz politik. Atis yo travay nan atizay vizyèl, mizik, literati, sinema, teyat, dans, fotografi, konsepsyon ak medya dijital, atravè enstitisyon, kolektif, festival, ONG, fondasyon ak rezo dyaspora. Tradisyon yo gen ladan mizik ak pwosesyon tradisyonèl (Rara), fèt popilè (Kanaval), soup tradisyonèl ki fèt ak joumou (soup joumou) 1ye janvye, fè pen manyòk, bat tanbou (tanbou drumming), koupe metal, desen senbolik (vèvè designs) ak mizik ak dans konpa (Konpa music and dance). Pratik sa yo ka diferan selon rejyon an, fanmi an, anviwònman relijye a ak evènman an, epi Ayiti pa gen yon sèl seremoni pou chak nesans, maryaj oswa okazyon dèy. Etap lavi yo ak sipò chak jou depann sou yon konbinezon sèvis piblik, fanmi, rezo kominotè, ONG ak òganizasyon imanitè ki pa byen konekte. Fason moun viv ansanm lan fòme pa gouvènman lokal, lapolis, tribinal, gwoup kominotè ak pratik enfòmèl nan katye yo, pandan ensekirite, deplasman, povrete ak feblès sèvis lokal yo ka limite aksè pratik ak dwa ak aktivite kiltirèl.
Kilti an Ayiti
Kilti ayisyen an rasanble eksperyans istorik, lang, relijyon, atizay, tradisyon, etap lavi ak fason moun viv ansanm. Fòm li genyen jodi a reflete sosyete endijèn yo, kolonizasyon, esklavaj nan plantasyon, revolisyon ayisyen an ak lit k ap kontinye sou souverènte. Ekspresyon kiltirèl la gen ladan kreyòl ak franse, mizik, atizay vizyèl, pratik relijye, fèt, lavi fanmi ak sipò kominotè, ak gwo diferans ant rejyon ak diferan anviwònman sosyal.
Trete lavi kiltirèl ayisyen an kòm yon reyalite ki varye selon lokalite, olye ou trete l tankou yon sèl modèl nasyonal. Adapte lang ou, moun ou kontakte ak fason ou patisipe selon anviwònman an: sèvi ak lang kreyòl la pou kominikasyon chak jou ak patisipasyon laj; prepare franse pou administrasyon fòmèl, lalwa, edikasyon siperyè oswa ekriti. Verifye kondisyon aksè ak sekirite nan lokal, enstitisyon oswa sèvis piblik anvan ou konte sou li.
Etap lavi
Sipò pou etap lavi ann Ayiti soti nan yon melanj ki gaye ant sèvis piblik, pwoteksyon sosyal ki vize kèk gwoup, èd fanmi ak kominote, ak asistans ONG oswa imanitè. Anrejistreman nesans, edikasyon, travay, laj granmoun, vyeyès, swen ak èd nan kriz depann de otorite ak kondisyon aksè diferan. Limit enpòtan yo se laj majorite 18 an, edikasyon debaz obligatwa soti 6 rive 15 an, travay nòmal apati 15 an, ak pwoteksyon kont travay danjere jiska 18 an. Sipò pou vyeyès depann sitou de kontribisyon; pa gen sistèm swen alontèm oswa avantaj familyal nasyonal ki verifye.
Istwa
Istwa Ayiti fòme ak sosyete Tayino yo, kolonizasyon ewopeyen, esklavaj nan plantasyon, Revolisyon ayisyen an nan ane 1791–1804, ak lit ki kontinye pou souverènte. Ayiti te vin endepandan nan dat 1ye janvye 1804, apre revòlt moun ki te esklav nan Sen Domeng la te reyisi; peyi a te pran non Ayiti, oswa Ayiti (Ayiti). Pami lòt gwo moman yo gen endamnite 1825 la yo te enpoze Ayiti pou Lafrans, okipasyon Etazini an nan ane 1915–1934, diktati Duvalier yo, plizyè kriz politik ak tranblemanntè 2010 la.
Atizay
Atizay ann Ayiti gen ladan l atizay vizyèl, mizik, literati, sinema, teyat, dans, fotografi, konsepsyon, travay dijital ak pratik eritaj kiltirèl. Sektè a pa gen yon sèl estrikti enstitisyonèl: atis yo travay ak òganis piblik, enstitisyon kiltirèl, ONG, fondasyon, kolektif, festival ak rezo dyaspora. Aksè ak fòmasyon, finansman ak espas pou prezante travay depann de disiplin nan, enstitisyon an, pwojè a, kote a ak kondisyon sekirite yo.
Relijyon
Relijyon ann Ayiti gen kominote katolik, pwotestan, vodouyizan, mizilman, jwif ak lòt kominote. Adorasyon, lekòl, jou ferye ak evènman nan lavi konekte relijyon ak lavi piblik ak prive. Ayiti pwoteje libète relijyon; anrejistreman ka bay òganizasyon ak klèje avantaj fòmèl oswa otorite sivil. Ensekirite limite aksè ak kote adorasyon, lekòl, lidè ak anrejistreman.
Lang
Ayiti gen de lang ofisyèl: kreyòl ayisyen (Kreyòl ayisyen, yo rele l tou Haitian Creole) ak fransè. Kreyòl se lang moun sèvi chak jou nan fanmi, kominote lokal, radyo ak anpil aktivite piblik; fransè gen plis plas nan administrasyon, lalwa, edikasyon siperyè ak ekriti fòmèl. Dapre estimasyon, anviwon 98% Ayisyen pale kreyòl an premye, men estimasyon sou itilizasyon fransè yo diferan selon fason yo defini yon moun ki frankofòn.
Tradisyon
Tradisyon ayisyen yo se pratik kiltirèl vivan, fanmi, kominote lakou, atis, lekòl, atelye ak festival transmèt; yo pa soti nan yon sèl liv règ nasyonal. Yo gen ladan rara ak kanaval, soup joumou 1ye janvye, fè kasav, tanbou, dekoupaj metal, desen vèvè, ansanm ak mizik ak dans konpa. Pratik yo diferan selon rejyon, fanmi, kontèks relijye ak evènman; Ayiti pa gen yon sèl seremoni nasyonal pou nesans, maryaj oswa dèy. Ministè Kilti ak Kominikasyon ak kò espesyalize pou eritaj kiltirèl yo patisipe nan pwoteksyon piblik; UNESCO bay rekonesans ak sipò entènasyonal.
Coexistence
Living together in Haiti is organized through a fragmented mix of local government, police, courts, community groups, humanitarian organizations and informal neighborhood practices. The Constitution protects freedom of religion, association and peaceful assembly, while insecurity, displacement, poverty and weak local services often limit practical access to these rights. The appropriate contact, procedure and safety risk depend on the commune, the local security situation and the organization providing support.
VivAVia can make mistakes. Check important information.