Lang ann Ayiti

Kreyòl ayisyen se lang tout sosyete ayisyen an pataje, epi se prensipal lang kominikasyon chak jou, kilti oral ak radyo popilè. Yon estimasyon pou 2023 di anviwon 98% popilasyon an pale kreyòl an premye: apeprè 80% sèvi ak kreyòl sèlman, epi anviwon 18% sèvi ak fransè tou. Yon lòt estimasyon pou 2022 konte anviwon 4,906,000 frankofòn, oswa 42% popilasyon an. Chif sa yo pa ka konpare dirèkteman paske yo sèvi ak definisyon diferan sou kapasite pou pale yon lang ak fason moun itilize l. Fransè toujou gen anpil enfliyans nan enstitisyon fòmèl yo. Yo sèvi avè l anpil nan administrasyon, lalwa, edikasyon siperyè, laprès ekri ak kominikasyon ekri fòmèl. Konstitisyon Ayiti 1987 la rekonèt kreyòl ayisyen ak fransè kòm lang ofisyèl. Atik 40 egzije Leta pibliye lwa, lòd, dekrè, trete ak akò yo nan toude lang yo, nan kominikasyon oral, ekri, televizyon oswa laprès, sof lè sekirite nasyonal antre an jwèt. Kidonk, lalwa etabli de lang ofisyèl, men nan pratik aksè a souvan pa egal, paske anpil dokiman ak sèvis ofisyèl toujou favorize fransè. Akademi Kreyòl Ayisyen an te kreye dapre Atik 213 Konstitisyon an ak yon lwa 2014. Travay li gen ladan l estandadize kreyòl, devlope òtograf, prepare gramè ak diksyonè, devlope tèminoloji pou dokiman ofisyèl epi bay konsèy sou kominikasyon piblik. Estandadizasyon ekri ak resous nimerik pou lang lan toujou ap devlope. Gen diferans rejyonal nan pwononsyasyon ak vokabilè, men yo pa idantifye yon sistèm dyalèk ofisyèl nasyonal ki rekonèt apa avèk bon jan prèv. Ayiti gen lang siy ayisyen tou (lang siy ayisyen), yon lang endepandan kominote moun Soud yo itilize. Rekonesans, sèvis entèprèt, resous ansèyman ak diksyonè yo rete gaye. Aksè ak entèpretasyon nan lang siy ayisyen depann de enstitisyon, founisè oswa pwojè a; dapre enfòmasyon ki disponib yo, pa gen yon tarif nasyonal oswa yon obligasyon sèvis inifòm ki tabli pou tout peyi a. Yo anseye anglè ak panyòl oswa yo sèvi ak yo kòm lang etranje, tankou nan pwogram lekòl yo, men yo pa lang ofisyèl Ayiti. Sistèm edikasyon an ap avanse pou sèvi ak kreyòl plis. Refòm pwogram nan mete kreyòl nan premye etap edikasyon an, entwodui fransè kòm dezyèm lang depi 1ye ane, epi ajoute fransè kòm lang ansèyman depi 5yèm ane. Yo entwodui anglè ak panyòl tou depi 5yèm ane. Refòm nan te kòmanse an 2018, te gen plis aktivite aplikasyon ant 2022 ak 2024, epi li gen yon peryòd aksyon pou 2025–2027; yo planifye elaji l pi lajman ant 2026 ak 2029. Aplikasyon an poko menm jan nan tout peyi a, kidonk lang yon lekòl sèvi depann de pwogram li, pèsonèl li ak resous li. Nan medya yo, kreyòl se prensipal lang sèvis radyo ki pi popilè yo, epi yo sèvi avè l pi plis sou televizyon tou. Fransè rete yon lang referans pou anpil jounal. Kreyòl ak fransè sèvi nan literati, teyat ak mizik. Tradisyon oral an kreyòl gen anpil enfliyans; otè ayisyen jodi a ka ekri nan youn oswa nan toude lang yo. Ministè Kilti ak Kominikasyon ak Akademi Kreyòl Ayisyen an se enstitisyon piblik ki enpòtan pou kilti ak politik lengwistik. Pou enfòmasyon jeneral, patisipasyon sivik ak kominikasyon ak kominote lokal yo, kreyòl souvan se lang ki pi efikas. Fransè ka vin esansyèl lè yon moun bezwen konprann dokiman ekri fòmèl, materyèl legal, edikasyon siperyè oswa pwosedi administratif. Diferans sa a ka kreye baryè epi ranfòse inegalite nan edikasyon. Leta, Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl, Akademi Kreyòl Ayisyen ak BSEIPH (biwo piblik ki responsab enklizyon moun andikape yo) chak gen wòl pa yo pou amelyore aksè nan domèn ki konsène yo. Dapre enfòmasyon ki disponib yo, pa gen yon egzamen jeneral lang pou moun ki vle patisipe nan lavi piblik; men aksè nan pratik ka toujou depann de kapasite lengwistik enstitisyon an ak disponiblite entèpretasyon.