Tradisyon ann Ayiti

Ayiti pa gen yon sèl lis nasyonal ki defini tout tradisyon. Patrimwàn kiltirèl imateryèl li, yo rele tou eritaj kiltirèl vivan, gen ladan pratik, konesans, senbòl ak ekspresyon atistik fanmi, fwaye, kominote lakou, asosyasyon lokal, atis, lekòl, atelye ak festival transmèt. Yon lakou se yon anviwònman fanmi oswa kominotè kote moun pataje konesans sosyal, kiltirèl epi pafwa espirityèl. Mo kreyòl tankou tradisyon ak patrimwàn vivan dekri jan transmisyon sa a kontinye, se pa yon ekspozisyon istorik ki rete fiks. Rara se yon pwosesyon sezonye an piblik ki gen chante, dans, tanbou pòtab, enstriman an banbou yo rele vaksin oswa banbou, enstriman an kokiy lanmè, kostim ak ranmasaj lajan pou kominote a. Li souvan kòmanse nan peryòd Epifani an, ozanviwon 6 janvye; li kontinye nan peryòd kanaval la, epi li ka dire pandan Karèm jouk nan semèn Pak ak Dimanch Pak. Yo fè rara nan tout peyi a, epi Léogâne asosye avè l anpil, men dat, wout, bann ak rityèl yo diferan selon lokalite a. Kèk bann rann omaj bay yon lwa, yon lespri nan Vodou, epi yo ka salye zansèt oswa kote tankou simityè, pyebwa ak wòch. Zòn sakre ki andedan yo pa ouvri otomatikman pou piblik la. Kanaval se yon festival piblik anvan Pak ak yon sezon kostim ki gen ekspresyon diferan nan divès vil. Yo manje soup joumou 1ye janvye kòm premye repa Jounen Endepandans lan; yo konn sèvi l kòm dejene tradisyonèl dimanch tou. Preparasyon li ka mande fanmi ak kominote yo travay ansanm: kiltive legim, prepare engredyan epi sèvi ak gwo chodyè aliminyòm. Kasav se pen manyòk; konesans pou fè l gen ladan kale, lave, grate, seche ak kwit manyòk sou plak chofe. Fanmi ak kominote transmèt konesans sa a enfòmèlman, tankou nan nò Ayiti. UNESCO te mete kasav nan yon dosye eritaj plizyè peyi an 2024; dosye ayisyen ki gen rapò nan rejis nasyonal la gen yon envantè ki date 28 me 2013 ak yon antre ki date 14 janvye 2021. Mizik ak dans konekte fèt piblik, rasanbleman fanmi ak etap enpòtan nan lavi moun. Konpa, yo ekri l Compas tou, se yon estil mizik ak dans ayisyen ki sèvi ak enstriman tankou gita, klavye ak tanbou; li melanje enfliyans afriken, ewopeyen ak endijèn, epi li antre nan Lis Reprezantan UNESCO an 2025. Tanbou vle di drum epi li fè referans ak konesans pou fabrike ak itilize tanbou; Ayiti te mete konesans sa a nan Rejis Nasyonal li nan dat 12 desanm 2024, epi itilizasyon komèsyal la toujou depann de règ legal ki aplikab yo. Vèvè se desen senbolik yo sèvi ak yo nan kontèks Vodou. Trase-vèvè antre nan Rejis Nasyonal la nan dat 21 mas 2019, epi Ayiti te soumèt yon kandidati UNESCO nan dat 26 mas 2026; nan dat rechèch la, li poko tounen yon eleman UNESCO te mete sou lis la. Pratik ki make etap nan lavi moun pa menm toupatou nan peyi a. Tradisyon nesans, maryaj ak dèy varye selon rejyon, fanmi ak afilyasyon relijye. Vodou ak lòt pratik espirityèl ka mache ansanm ak gwo etap lavi yo epi ranfòse lyen kominotè, men seremoni relijye ak konesans inisyasyon ka gen aksè ki limite. Pa gen yon sèl règ patisipasyon oswa kòd abiman ayisyen ki valab pou tout evènman tradisyonèl. An jeneral, moun ka gade parad ak festival piblik oswa patisipe ladan yo selon pratik lokal; aksè nan seremoni, anndan lakou ak konesans sakre depann de kominote ak evènman an. Pa gen yon sèl rad tradisyonèl chak jou ki inifòm nan tout peyi a. Nan rara ak kanaval, moun ka mete payèt, bann twal, mask ak kostim dans, epi fè pèfòmans ak baton; anjeneral, rad sa yo gen rapò ak yon evènman oswa gwoup an patikilye. Atizan k ap dekoupe metal nan Noailles ak Kwadèboukè sèvi ak tanbou lwil resikle, epi yo transmèt teknik la ant jenerasyon kòm ekspresyon kiltirèl ak mwayen pou touche lavi. Yon pwojè UNESCO pou pwoteje metye sa a ap dire soti 16 oktòb 2023 rive 15 oktòb 2026, kòm repons ak kriz sekirite ki afekte atizan yo. Ministè Kilti ak Kominikasyon, sitou Direksyon Eritaj Kiltirèl li a, Biwo Nasyonal Etnoloji ak CNHCU travay ak otorite teritoryal, asosyasyon lokal ak moun k ap transmèt tradisyon yo pou dokimante epi pwoteje eritaj la. Enskripsyon nan Rejis Nasyonal la rekonèt epi pwoteje eritaj imateryèl, men sa pa bay yon sèl moun pwopriyete sou li otomatikman. Enskripsyon oswa kandidati UNESCO bay rekonesans entènasyonal ak sipò pou pwoteksyon; li pa bay pèmisyon jeneral pou antre nan seremoni, sèvi ak senbòl pou komèsyalize oswa reklame konesans kominotè. Pri patisipasyon, don, kostim ak enstriman yo varye selon evènman ak lokalite; pa gen yon tarif nasyonal. Tradisyon sa yo kontinye chanje atravè echanj rejyonal, lyen ak dyaspora, pèfòmans piblik, atizana ki bay revni ak fason kominote adapte yo, pandan kondisyon sekirite ka limite transmisyon ak pratik an piblik.