မြန်မာနိုင်ငံတွင် သမိုင်း

အစောပိုင်းအထောက်အထားများတွင် ဗဒါလင်းဂူများ၊ ခန့်မှန်းအားဖြင့် ဘီစီ 900 ဝန်းကျင်က ညောင်ကန်ကြေးခေတ်နေရာ၊ ဘီစီ 710 ဝန်းကျင်က တောင်သမန်အစောပိုင်းသံခေတ်အထောက်အထားနှင့် ဘီစီ 530–90 ခန့်ဟု သတ်မှတ်ထားသော ရွာသစ်ကုန်းအကြွင်းအကျန်များ ပါဝင်သည်။ နှစ်သန်း 40 ခန့်သက်တမ်းရှိ ပုံတောင်ဂျီးယားကဲ့သို့ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများသည် ရှေးဇီဝဗေဒအထောက်အထားဖြစ်ပြီး လူ့သမိုင်းကို တစ်ခုတည်းဖြင့် သက်သေမပြုပါ။ ခန့်မှန်းအားဖြင့် ဘီစီ 200 မှ အေဒီ 900 အတွင်း ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုးနှင့် သရေခေတ္တရာကဲ့သို့ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများသည် ခံတပ်မြို့၊ ရေစနစ်၊ လယ်ယာ၊ ကုန်သွယ်ရေး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဗဟိုဌာန၊ ကျောက်စာနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ဖွံ့ဖြိုးစေခဲ့သည်။ ယူနက်စကိုက တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတူးဖော်ထားသော ပျူရှေးဟောင်းမြို့ 3 မြို့ကို အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ ပုဂံသည် 11 ရာစုမှ 13 ရာစုအတွင်း ဒေသတွင်းအင်အားကြီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနော်ရထာသည် 1044 မှ 1077 အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ဧရာဝတီလမ်းကြောင်းက နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေးပေါင်းစည်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။ ပုဂံတွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသော အထိမ်းအမှတ် 3,595 ခုရှိသည်။ ပုဂံနောက်ပိုင်းတွင် အထက်မြန်မာပြည်၌ မြင်စိုင်း၊ ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်းနှင့် အင်းဝတို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ဟံသာဝတီ၊ ရှမ်းနိုင်ငံများနှင့် ရခိုင်တို့လည်း ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းများအတိုင်း ဖွံ့ဖြိုးခဲ့သည်။ အင်းဝ–ဟံသာဝတီစစ်ပွဲသည် နှစ် 40 ခန့်ကြာခဲ့သည်။ မြောက်ဦးသည် 15 နှင့် 16 ရာစုတွင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အစ္စလာမ်နှင့် ခရစ်ယာန်ဆက်သွယ်မှုများနှင့် ဆက်စပ်သော ဗဟိုဖြစ်လာခဲ့သည်။ တောင်ငူခေတ်သည် 16 ရာစုတွင် တပင်ရွှေထီးနှင့် ဘုရင့်နောင်လက်ထက်၌ လက်အောက်ခံစနစ်ဖြင့် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသများစွာတွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ကျန်ရှိခဲ့သည်။ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်သည် 1600 မှ 1752 အထိ အင်းဝမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ 1752 တွင် တည်ထောင်သော ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် အလောင်းဘုရား ပြန်လည်ပေါင်းစည်းပြီးနောက် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ ထိုနိုင်ငံများကို ယနေ့ခေတ်နိုင်ငံများဟု နောက်ပြန်သတ်မှတ်၍ မဖော်ပြသင့်ပါ။ အင်္ဂလိပ်–မြန်မာစစ်ပွဲ 3 ကြိမ်သည် 1824–1826၊ 1852 နှင့် 1885 တို့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ 1886 မှစ၍ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး 1937 တွင် သီးခြားအုပ်ချုပ်ရေးစတင်ခဲ့သည်။ ဂျပန်သည် 1942 မှ 1945 အထိ မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ အောင်ဆန်း–အက်တလီသဘောတူညီချက်ကို 27 January 1947၊ ပင်လုံစာချုပ်ကို 12 February 1947၊ နု–အက်တလီသဘောတူညီချက်ကို 17 October 1947 တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ 4 January 1948 တွင် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအဖြစ် လွတ်လပ်ရေးရခဲ့ပြီး 1947 ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေသည် အဓိက မူရင်းအထောက်အထားဖြစ်သည်။ 1948 မှ 1962 အထိ ပါလီမန်ခေတ်တွင် ကွန်မြူနစ်လက်နက်ကိုင်ပုန်ကန်မှု၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခနှင့် ဖက်ဒရယ်စနစ်အပေါ် အမြင်ကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သည်။ 2 March 1962 စစ်အာဏာသိမ်းမှုနောက် တော်လှန်ရေးကောင်စီ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီသည် 1974 မှ 1988 အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ 1988 အရေးအခင်းနောက် SLORC (1988–1997) နှင့် SPDC (1997–2011) တို့ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ 2008 ဖွဲ့စည်းပုံ၊ 2010 ရွေးကောက်ပွဲနှင့် 2011 မှစသော အသွင်ကူးပြောင်းမှုတို့က နောက်ပိုင်းနိုင်ငံရေးသမိုင်းကို ပုံဖော်ခဲ့သည်။ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်သည် 2015 နှင့် 2020 ရွေးကောက်ပွဲများတွင် အနိုင်ရခဲ့သည်။ 1 February 2021 အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် ပါလီမန်ရပ်ဆိုင်းခဲ့ပြီး ဖမ်းဆီးမှုများ၊ အာဏာဖီဆန်ရေးလှုပ်ရှားမှု၊ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များနှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၏ ဆက်လက်ပါဝင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ တစ်နိုင်ငံလုံးအနှံ့ လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခကြောင့် အထောက်အထား၊ မော်ကွန်း၊ အထိမ်းအမှတ်၊ နေရပ်စွန့်ခွာမှုနှင့် ဒေသဝင်ရောက်ခွင့် ထိခိုက်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာနှင့် ရခိုင်အသိုင်းအဝိုင်းများ၏ သမိုင်းတွင် နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၊ အထောက်အထားနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများ၊ 2017 နေရပ်စွန့်ခွာမှု၊ နိုင်ငံတကာတာဝန်ယူမှုနှင့် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုများ ပါဝင်သည်။ ကချင်၊ ရှမ်း၊ ချင်း၊ ကယား/ကရင်နီ၊ ကရင်၊ မွန်၊ ရခိုင်နှင့် အခြားတိုင်းဒေသကြီးများကို သီးခြားလေ့လာရန် လိုအပ်သည်။ တရားဝင်ဇာတ်ကြောင်းအရ နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကာလသည် 1 February 2021 မှ 30 July 2025 အထိ၊ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီကာလသည် 31 July 2025 မှ 9 April 2026 အထိဖြစ်ပြီး ရွေးကောက်ပွဲများကို 28 December 2025၊ 11 January 2026 နှင့် 25 January 2026 တို့တွင် ကျင်းပကာ 10 April 2026 တွင် အစိုးရသစ် စတင်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ OHCHR နှင့် ကုလသမဂ္ဂအစီရင်ခံစာများက ယင်းရွေးကောက်ပွဲများကို စစ်တပ်ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး လွတ်လပ်၊ တရားမျှတ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသော ပါဝင်မှု အခြေအနေများ မရှိခဲ့ဟု ဖော်ပြသည်။ ထိုအုပ်ချုပ်ရေးအစီအစဉ်များ၏ တရားဝင်မှုနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ အနေအထားမှာ အငြင်းပွားဆဲဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းကို အရင်းအမြစ်အချို့တွင် Burma history ဟုလည်း ခေါ်သည်။ Myanmar/Burma၊ Arakan/Rakhine၊ Karen/Kayin၊ Pagan/Bagan နှင့် Ava/Inwa/Innwa တို့၏ အသုံးအနှုန်းသည် ခေတ်နှင့် နိုင်ငံရေးအခြေအနေအလိုက် ကွဲပြားနိုင်သည်။ ရာဇဝင်များသည် နောက်ပိုင်းတရားဝင်မှုဖော်ပြရန် ရေးသားထားနိုင်ပြီး ကိုလိုနီမှတ်တမ်းများသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် လူမျိုးရေးအမျိုးအစားခွဲခြားမှုကို ထင်ဟပ်နိုင်သည်။ ကျောင်းစာအုပ်နှင့် တရားဝင်သမိုင်းများတွင် ဗမာဗဟိုပြုစည်းလုံးညီညွတ်မှုကို အလေးပေးနိုင်ပြီး တိုင်းရင်းသား၊ နှုတ်ပြောနှင့် ပြည်ပရောက်အသိုင်းအဝိုင်းမှတ်တမ်းများက ဒေသဆိုင်ရာ အခြားဇာတ်ကြောင်းများကို ပေးနိုင်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနအထောက်အထား ခိုင်မာနိုင်သော်လည်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုမှာ ဆက်လက်ဆွေးနွေးနိုင်သည်။ ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၏ Grade 10 သင်ရိုးတွင် သမိုင်းပါဝင်သည်။ တက္ကသိုလ်များ၊ Universities Research Journal၊ ပြတိုက်များ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနစီမံကိန်းများ၊ မော်ကွန်းများနှင့် ဒေသခံ/တိုင်းရင်းသားစုဆောင်းမှုများက အထောက်အထားများ ထပ်မံပေးသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသားမော်ကွန်းတိုက်တွင် 1835–1948 ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး၊ 1942–1945 ဂျပန်သိမ်းပိုက်မှု၊ 1856–1935 အုပ်ချုပ်ရေးအစီရင်ခံစာများ၊ 1862 မှစ၍ Gazette၊ 1880 မှစ၍ အစိုးရကြေညာချက်များ၊ 1947 သဘောတူညီချက်များ၊ 1948–1974 လွတ်လပ်ရေးနောက်ပိုင်းမှတ်တမ်းများ၊ 1923 မှစ၍ ပါလီမန်မှတ်တမ်းများနှင့် 1945–2015 အစိုးရအဖွဲ့အစည်းအဝေးမှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ အမျိုးအစားခွဲထားသော မှတ်တမ်းများမှလွဲ၍ စာဖတ်ခန်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုနိုင်သည်။ လျှို့ဝှက်အဆင့်အလိုက် ကန့်သတ်ကာလများမှာ သတ်မှတ်မထား၊ 50 နှစ်၊ 30 နှစ်နှင့် 25 နှစ်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံခြားသုတေသီများသည် မှတ်ပုံတင်ခြင်း၊ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်ထံမှ ခွင့်ပြုစာ၊ မူရင်းနိုင်ငံကူးလက်မှတ်၊ ဓာတ်ပုံ 2 ပုံနှင့် ထောက်ခံစာ လိုအပ်တတ်ပြီး ထပ်ဆောင်းခွင့်ပြုချက်လည်း လိုနိုင်သည်။ ခွင့်ပြုပြီးနောက် တစ်နှစ်လျှင် US$30 ကောက်ခံကြောင်း ဖော်ပြထားပြီး ဖွင့်ချိန်မှာ တနင်္လာမှ သောကြာ 10:00–16:00 ဖြစ်သည်။ စာဖတ်ခန်းကို စနေ၊ တနင်္ဂနွေ ပိတ်သည်။ ရန်ကုန်နှင့် နေပြည်တော်တွင် ရုံးခွဲရှိသည်။ လက်ရှိသွားရောက်မီ လုံခြုံရေးအခြေအနေ ပြောင်းလဲနိုင်သောကြောင့် ဝင်ရောက်ခွင့်ကို စစ်ဆေးပါ။ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ကာကွယ်ရေးကို DANM နှင့် သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာနက စီမံသည်။ ပုဂံကို Protection and Preservation of Cultural Heritage Regions Law 20/2019၊ Ancient Monuments Law 2015 နှင့် 2016 နည်းဥပဒေ၊ Antique Objects Law 2015 နှင့် 2016 နည်းဥပဒေတို့ဖြင့် ကာကွယ်ထားသည်။ ခွင့်ပြုချက်မရှိသော တူးဖော်ခြင်း၊ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် တင်ပို့ခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်။ ခရီးသွားလာခြင်း၊ သုတေသနနှင့် ခွင့်ပြုချက်များအတွက် ဒေသအလိုက် စည်းမျဉ်းကို စစ်ဆေးပါ။