ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ

ਮੁੱਢਲੇ ਸਬੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਾਹ-ਲਿਨ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਲਗਭਗ 900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦਾ ਨਿਯੌਂਗ-ਗਨ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਸਥਾਨ, ਲਗਭਗ 710 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਤੌਂਗਥਮਾਨ ਮੁੱਢਲੇ ਲੋਹ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 530–90 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਮਿਤੀਬੱਧ ਯਵਾਥਿਤਕੋਨ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਗਭਗ 40 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਪੋਂਡਾਊਂਗੀਆ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਪੁਰਾਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਲਗਭਗ 200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 900 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਹਾਲਿਨ, ਬੇਇਕਥਾਨੋ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਖੇਤਰਾ ਵਰਗੇ ਪਿਊ ਸ਼ਹਿਰ-ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲਾਬੰਦ ਜਾਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਲ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਗਹਿਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਪਾਰ, ਬੌਧ ਕੇਂਦਰ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ। ਯੂਨੇਸਕੋ ਤਿੰਨ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੇ ਪਿਊ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿਭਾਗ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਬਾਗਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤ ਬਣਿਆ। ਅਨਾਵਰਥਾ ਨੇ 1044 ਤੋਂ 1077 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਯੇਯਾਰਵਾਦੀ ਰਸਤੇ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਏਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਗਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ 3,595 ਸਮਾਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਬਾਗਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਪਰੀ ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਇਨਸੈਇੰਗ, ਪਿਨਿਆ, ਸਾਗਾਇੰਗ ਅਤੇ ਆਵਾ ਜਾਂ ਇਨਵਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ, ਜਦਕਿ ਹੰਥਾਵੱਦੀ ਜਾਂ ਬਾਗੋ, ਸ਼ਾਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਖਾਈਨ ਜਾਂ ਅਰਾਕਾਨ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਚਲੇ। ਆਵਾ–ਹੰਥਾਵੱਦੀ ਟਕਰਾਅ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ। ਮ੍ਰਾਉਕ-ਊ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਆਉਕ-ਊ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਬੌਧ, ਮੁਸਲਿਮ ਤੇ ਇਸਾਈ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਾਬਿਨਸ਼ਵੇਥੀ ਅਤੇ ਬਯਿੰਨੌਂਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੌਂਗੂ ਜਾਂ ਤੌਂਗੂ ਦੌਰ ਫੈਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਧੀਨਤਾ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਨਿਊਂਗਯਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ 1600 ਤੋਂ 1752 ਤੱਕ ਆਵਾ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 1752 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੋਨਬਾਊਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਆਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰ-ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਆਂਮਾਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਰਾਜ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਅਲੌਂਗਪਾਇਆ ਦੇ ਮੁੜ-ਏਕੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੈਲਿਆ। ਦਰਬਾਰ, ਮੱਠ, ਕਰ-ਵਸੂਲੀ, ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਤਿੰਨ ਐਂਗਲੋ-ਬਰਮੀ ਜੰਗਾਂ 1824–1826, 1852 ਅਤੇ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1886 ਤੋਂ ਬਰਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1937 ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਸ, ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਨਸਲੀ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਸਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਜਪਾਨ ਨੇ 1942 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਬਰਮਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਬਰਮਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਆਂਗ ਸਾਨ ਜੰਗਕਾਲ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਆਂਗ ਸਾਨ–ਐਟਲੀ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ 27 ਜਨਵਰੀ 1947, ਪਾਂਗਲੌਂਗ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1947 ਅਤੇ ਨੂ–ਐਟਲੀ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਨੂੰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ। 4 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਬਰਮਾ ਸੰਘ ਵਜੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1947 ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। 1948 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਏਐੱਫ਼ਪੀਐੱਫ਼ਐੱਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਬਗਾਵਤ, ਨਸਲੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਸੰਘਵਾਦ ਤੇ ਪਾਂਗਲੌਂਗ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 2 ਮਾਰਚ 1962 ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਖ਼ਤਾਪਲਟ ਨਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੌਂਸਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਬਰਮਾ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 1974 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ। 1988 ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1988 ਤੋਂ 1997 ਤੱਕ ਐੱਸਐੱਲਓਆਰਸੀ ਅਤੇ 1997 ਤੋਂ 2011 ਤੱਕ ਐੱਸਪੀਡੀਸੀ ਦਾ ਦੌਰ ਰਿਹਾ। 2008 ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, 2010 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੀਗ ਫ਼ਾਰ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ ਨੇ 2015 ਅਤੇ 2020 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। 1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021 ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਖ਼ਤਾਪਲਟ ਨੇ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ, ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਸਰਕਾਰ, ਪੀਪਲਜ਼ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਫ਼ੋਰਸਿਜ਼ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤਾਂ, ਅਭਿਲੇਖਾਂ, ਸਮਾਰਕਾਂ, ਬੇਘਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੋਹਿੰਗਿਆ ਅਤੇ ਰਖਾਈਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ, 2017 ਦੀ ਬੇਘਰੀ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਚਿਨ, ਸ਼ਾਨ, ਚਿਨ, ਕਾਇਆ ਜਾਂ ਕਰੇਨੀ, ਕਾਇਨ ਜਾਂ ਕਰੇਨ, ਮੋਨ, ਰਖਾਈਨ, ਸਾਗਾਇੰਗ, ਮਗਵੇ, ਮਾਂਡਲੇ, ਬਾਗੋ, ਤਨਿੰਥਾਰੀ ਅਤੇ ਯੰਗੂਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਜਰਬੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ 1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021 ਤੋਂ 30 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੱਕ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 31 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਦੌਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ 28 ਦਸੰਬਰ 2025, 11 ਜਨਵਰੀ 2026 ਅਤੇ 25 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। OHCHR ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ, ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਵਿਵਾਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਰਮਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਆਂਮਾਰ ਅਤੇ ਬਰਮਾ, ਅਰਾਕਾਨ ਅਤੇ ਰਖਾਈਨ, ਕਰੇਨ ਅਤੇ ਕਾਇਨ, ਪੈਗਨ ਅਤੇ ਬਾਗਾਨ, ਅਤੇ ਆਵਾ, ਇਨਵਾ ਤੇ ਇਨਵਾ ਨਾਮ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਦੌਰ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਰਾਜਸੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਕਸਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗਜ਼ਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਰਗੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਕੂਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਮਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਏਕਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਨਸਲੀ, ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਰਿਕਾਰਡ ਖੇਤਰੀ ਵਿਰੋਧੀ-ਅਭਿਲੇਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹੇ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ OHCHR ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਰੀਖਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਡ 10 ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਜ਼ ਰਿਸਰਚ ਜਰਨਲ, ਅਜਾਇਬਘਰ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਅਭਿਲੇਖ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਸ਼ਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਭਿਲੇਖਾਗਾਰ ਵਿੱਚ 1835 ਤੋਂ 1948 ਤੱਕ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, 1942 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਦੇ ਜਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ, 1856 ਤੋਂ 1935 ਤੱਕ ਬਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, 1862 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਰਮਾ ਗਜ਼ਟ ਅੰਕ, 1880 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚਨਾਵਾਂ, 1947 ਦੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਅਤੇ ਠੇਕਿਆਂ, 1948 ਤੋਂ 1974 ਤੱਕ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ-ਬਾਅਦ ਰਿਕਾਰਡ, 1923 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ 1945 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕੈਬਿਨੇਟ ਮਿੰਟਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਗਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਠਕ ਕਮਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਗੁਪਤ ਰਿਕਾਰਡ 50 ਸਾਲ, ਨਿੱਜੀ ਰਿਕਾਰਡ 30 ਸਾਲ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਰਿਕਾਰਡ 25 ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੋਜਕਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵੱਲੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ-ਪੱਤਰ, ਅਸਲ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਦੋ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਪੱਤਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵੀ ਮੰਗੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਸੀ ਗਈ ਫ਼ੀਸ ਹਰ ਸਾਲ 30 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਜ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ, 10:00 ਤੋਂ 16:00 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੈ; ਪਾਠਕ ਕਮਰਾ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਲੇਖਾਗਾਰ ਦੇ ਯੰਗੂਨ ਅਤੇ ਨੇ ਪੀ ਤੌ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੱਸੀ ਨਹੀਂ ਗਈ; ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ DANM ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਗਾਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ 20/2019, 2015 ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 2016 ਦੇ ਉਪ-ਨਿਯਮ, ਅਤੇ 2015 ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤੂਆਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 2016 ਦੇ ਉਪ-ਨਿਯਮਾਂ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਊ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ, ਖੇਤਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਖੁਦਾਈ, ਵਸਤੂਆਂ ਹਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ; ਖੋਜਕਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਅਭਿਲੇਖ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪਰਮਿਟ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੰਨਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਾਇਬਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੀਸਾਂ, ਖੋਜ ਦੀਆਂ ਇਜਾਜ਼ਤਾਂ, ਖੁਦਾਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੰਨੇ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਇੱਕੋ ਸਮਾਂ-ਸੂਚੀ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਜਾਇਬਘਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ, ਪਾਂਗਲੌਂਗ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ, 1962, 1988 ਅਤੇ 2021 ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤਾਂ, ਰੋਹਿੰਗਿਆ ਅਤੇ ਰਖਾਈਨ ਦੀ ਯਾਦ, ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਅਤੇ ਬੇਘਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬਾਗਾਨ, ਪਿਊ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮ੍ਰਾਉਕ-ਊ ਜੀਵੰਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ। ਆਫ਼ਤਾਂ, ਲੁੱਟ, ਵਿਕਾਸ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਸੀਮਿਤ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਠੋਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖਾਂ, ਸਥਾਨਾਂ, ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ, ਖੇਤਰੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।