ميانمار ۾ تاريخ

قديم ثبوتن ۾ باداه-لن غارون، لڳ ڀڳ 900 ق.م. وارو نيائونگ-گان برونز دور جو ماڳ، لڳ ڀڳ 710 ق.م. جا تونگٿامان اوائلي لوهه دور جا ثبوت، ۽ لڳ ڀڳ 530–90 ق.م. جا يواٿٽڪون جا آثار شامل آهن. پونڊائونگيا جهڙا فوسل، جيڪي لڳ ڀڳ 40 ملين سال پراڻا آهن، علمِ حياتياتِ قديم سان لاڳاپيل آهن ۽ پاڻمرادو انساني تاريخ جو ثبوت نٿا بڻجن. لڳ ڀڳ 200 ق.م. کان 900 عيسويءَ تائين، هالين، بيڪٿانو ۽ سري ڪسترا جهڙيون پيو شهري رياستون قلعابند يا ڀتين وارا شهر، پاڻيءَ جا نظام، گھڻي زراعت، ڊگهي فاصلي واري واپار، ٻڌ ڌرم جا مرڪز، ڪتبا ۽ مادي ثقافت سان ترقي ڪنديون رهيون. يونيسڪو جزوي کوٽائيءَ سان پڌريون ٿيل ٽي پيو قديم شهر تسليم ڪري ٿو، جڏهن ته آثارِ قديمه ۽ قومي عجائب گهر جو کاتو آثارِ قديمه جي تحفظ ۽ انتظام جا اهم حصا سنڀالي ٿو. يارهين کان تيرهين صديءَ جي وچ ۾ باگان هڪ وڏي علائقائي طاقت بڻيو. اناوراٿا 1044ع کان 1077ع تائين حڪمران رهيو، ۽ ايراواديءَ جي لنگهه سياسي، مذهبي ۽ اقتصادي ڳانڍاپي کي هٿي ڏني. باگان جا 3,595 دستاويزي يادگار آهن، ۽ پُڃ ڪم مذهبي سرگرمين کي سياسي اختيار ۽ سرپرستيءَ سان ڳنڍيو. باگان کان پوءِ، اپر ميانمار ۾ مائنساينگ، پينيا، ساگائينگ ۽ آوا يا انوا ترقي ڪئي، جڏهن ته هنتاوادي يا باگو، شان جون رياستون ۽ راخائن يا اراڪان پنهنجن الڳ رستن تي هليا. آوا ۽ هنتاواديءَ جو ٽڪراءُ لڳ ڀڳ چاليهه سال هليو. مراڪ-يو، جنهن کي مياوڪ-يو به چيو وڃي ٿو، پندرهين ۽ سورهين صديءَ ۾ خليجِ بنگال جي واپار ۽ ٻڌ ڌرم، مسلمانن ۽ عيسائين جي رابطن سان جڙيل مرڪز بڻيو. سورهين صديءَ ۾ تابن‌شويهتي ۽ باينائونگ جي دور ۾ تونگو يا تائونگو سلطنت ڦهلي. اها خراج ۽ تابعداريءَ جي نظام وسيلي وڌي، جنهن ۾ علائقن کي اڃا به وڏي خودمختياري حاصل هئي. نيائونگيان گهراڻي 1600ع کان 1752ع تائين آوا مان حڪومت ڪئي. ڪونباونگ گهراڻو 1752ع ۾ قائم ٿيو ۽ عام تاريخي دوربنديءَ موجب ٽين ميانمار سلطنت بڻيو؛ الاونگپايا جي ٻيهر اتحاد کان پوءِ ان جي وسعت وڌي. درٻار، خانقاه، ٽيڪس، فوج ۽ سرحدي علائقن جون تاريخون ڏيکارين ٿيون ته انهن سلطنتن کي اڳين صدين تي جديد قومي رياستن جو تصور مڙهي بيان نه ڪرڻ گهرجي. ٽي اينگلو-برمي جنگيون 1824–1826ع، 1852ع ۽ 1885ع ۾ ٿيون. برطانيا لڳاتار علائقن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو يا ماتحت ڪيو، ۽ 1886ع کان برما برطانوي هندستان جي حصي طور هلائي وئي. 1937ع ۾ الڳ انتظام شروع ٿيو. نوآبادياتي زميني نظام، مزدورن جي لڏپلاڻ، هندستان سان لاڳاپا، نسلي درجا بنديون، سرحدي انتظام ۽ مزاحمت سماج کي نئين سر جوڙيو. جاپان 1942ع کان 1945ع تائين برما تي قبضو ڪيو. برما انڊيپينڊنس آرمي ۽ آنگ سان جنگ ۽ آزاديءَ واري دور جا اهم ڪردار هئا؛ پوءِ اتحادي فوجون موٽي آيون ۽ برطانيا سان ڳالهيون ٿيون. آنگ سان–ايٽلي معاهدو 27 جنوري 1947ع، پينگلون معاهدو 12 فيبروري 1947ع ۽ نو–ايٽلي معاهدو 17 آڪٽوبر 1947ع تي صحيح ٿيا. 4 جنوري 1948ع تي يونين آف برما جي صورت ۾ آزادي ملي، ۽ 1947ع جو آئين اڄ به هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي. 1948ع کان 1962ع وارو پارلياماني AFPFL دور ڪميونسٽ بغاوت، نسلي هٿياربند تڪرار، ۽ وفاقيت ۽ پينگلون بابت هڪ ٻئي کان مختلف تشريحن سان ڀريل هو. 2 مارچ 1962ع تي فوجي بغاوت کان پوءِ انقلابي ڪائونسل قائم ٿي. برما سوشلسٽ پروگرام پارٽي 1974ع کان 1988ع تائين سوشلسٽ رياست هلائي. 1988ع جي اڀار کان پوءِ 1988ع کان 1997ع تائين SLORC ۽ 1997ع کان 2011ع تائين SPDC جو دور آيو. 2008ع جو آئين، 2010ع جون چونڊون ۽ 2011ع ۾ شروع ٿيل تبديليءَ بعد واري سياسي تاريخ تي اثر وڌو. نيشنل ليگ فار ڊيموڪريسي 2015ع ۽ 2020ع جون چونڊون کٽيون. 1 فيبروري 2021ع جي فوجي بغاوت پارليامينٽ معطل ڪئي ۽ گرفتاريون، سول نافرماني تحريڪ، نيشنل يونٽي گورنمينٽ، پيپلز ڊفينس فورسز ۽ نسلي هٿياربند تنظيمن جي مسلسل شموليت جو سلسلو شروع ٿيو. ان کان پوءِ ملڪ گير هٿياربند تڪرار تاريخي ثبوتن، آرڪائيوز، يادگارن، بي گهر ٿيڻ ۽ علائقن تائين پهچ کي متاثر ڪيو آهي. روهينگا ۽ راخائن برادرين جي تاريخ ۾ شهريت، سڃاڻپ ۽ وابستگيءَ بابت تڪرار، 2017ع ۾ بي دخلي، بين الاقوامي احتساب ۽ نسل ڪشي يا نسل ڪشيءَ جي ارادي بابت بحث شامل آهن. ڪچين، شان، چن، ڪايا يا ڪريني، ڪائين يا ڪرين، مون، راخائن، ساگائينگ، مگوي، منڊالي، باگو، تانينٿاري ۽ يانگون جي تاريخن کي الڳ ڌيان ڏيڻ گهرجي، هڪجهڙي قومي تجربي طور نه ڏسڻ گهرجي. سرڪاري بيانين موجب، اسٽيٽ ايڊمنسٽريشن ڪائونسل جو دور 1 فيبروري 2021ع کان 30 جولاءِ 2025ع تائين هو؛ ان کان پوءِ نيشنل ڊفينس اينڊ سيڪيورٽي ڪائونسل 31 جولاءِ 2025ع کان 9 اپريل 2026ع تائين رهي، چونڊون 28 ڊسمبر 2025ع، 11 جنوري 2026ع ۽ 25 جنوري 2026ع تي ٿيون، ۽ نئين حڪومت 10 اپريل 2026ع تي شروع ٿي. OHCHR ۽ گڏيل قومن جون ٻيون رپورٽون انهن چونڊن کي فوج جي ڪنٽرول هيٺ ۽ آزاد، منصفاڻي ۽ بامعنيٰ شرڪت جي حالتن کان سواءِ ٿيل قرار ڏين ٿيون. انهن انتظامن جي حيثيت، جائز هجڻ ۽ آئيني حيثيت اڃا تڪراري آهي؛ انهن کي اڻ تڪراري تاريخي نتيجي طور پيش ڪرڻ بدران تشريح طور سڃاڻڻ گهرجي. ڪيترن ذريعن ۾ ميانمار جي تاريخ کي برما جي تاريخ به چيو وڃي ٿو. ميانمار ۽ برما، اراڪان ۽ راخائن، ڪرين ۽ ڪائين، پاگان ۽ باگان، ۽ آوا، انوا ۽ انوا جا نالا هر دور يا سياسي ماحول ۾ پاڻمرادو هڪجهڙا نه آهن؛ انهن جو مطلب حوالي تي مدار رکي ٿو. شاهي تواريخ اڪثر پوئين دور ۾ جائز حڪمراني ثابت ڪرڻ جا مقصد رکن ٿيون. نوآبادياتي گزٽ ۽ انتظامي رپورٽون دفتري ۽ نسلي درجا بندين جي عڪاسي ڪن ٿيون. اسڪولي ڪتاب ۽ سرڪاري تاريخون بامار-مرڪز اتحاد تي زور ڏئي سگهن ٿيون، جڏهن ته نسلي، زباني ۽ پرڏيهه ۾ رهندڙ برادرين جا رڪارڊ علائقائي متبادل آرڪائيوز مهيا ڪن ٿا. آثارِ قديمه جا ثبوت مضبوط ٿي سگهن ٿا، پر انهن جي تشريح کليل رهي سگهي ٿي. گڏيل قومن ۽ OHCHR جون رپورٽون تصديق ٿيل انساني حقن ۽ تڪرار بابت مشاهدا مهيا ڪن ٿيون، ميانمار جي مڪمل تاريخ نه. تعليم واري وزارت جي گريڊ 10 نصاب ۾ تاريخ شامل آهي. يونيورسٽيون، Universities Research Journal، عجائب گهر، آثارِ قديمه جا منصوبا، آرڪائيوز ۽ مقامي يا نسلي برادرين جا مجموعا وڌيڪ ثبوت ڏين ٿا، جيتوڻيڪ ٻولي، سياسي حساسيت، علائقائي سلامتي ۽ رسائي مختلف آهن. نيشنل آرڪائيوز آف ميانمار ۾ 1835ع کان 1948ع تائين برطانوي انتظام، 1942ع کان 1945ع تائين جاپاني قبضي، 1856ع کان 1935ع تائين برما جي انتظام بابت رپورٽن، 1862ع کان پوءِ جا برما گزيٽ شمارا، 1880ع کان پوءِ سرڪاري نوٽيفڪيشن، 1947ع جا معاهدا ۽ ٺيڪا، 1948ع کان 1974ع تائين آزاديءَ کان پوءِ جا رڪارڊ، 1923ع کان پوءِ پارلياماني مواد ۽ 1945ع کان 2015ع تائين ڪابينا جا منٽس محفوظ آهن. پڙهڻ جو ڪمرو عام طور تي کليل هوندو آهي، سواءِ درجي بند ٿيل مواد جي. انتهائي ڳجهن رڪارڊن لاءِ ڪا مقرر مدي جي حد ڄاڻايل ناهي؛ ڳجها رڪارڊ 50 سال، خانگي رڪارڊ 30 سال ۽ محدود رسائي وارا رڪارڊ 25 سال بند رهندا آهن. پرڏيهي محققن کي عام طور رجسٽريشن، ڊائريڪٽر جنرل جو اجازت نامو، اصل پاسپورٽ، ٻه تصويرون ۽ سفارش نامو گهرجي؛ وڌيڪ منظوري به گهربل ٿي سگهي ٿي. منظوري کان پوءِ ڄاڻايل فيس هر سال 30 آمريڪي ڊالر آهي، ۽ ڏنل وقت سومر کان جمعي تائين 10:00 کان 16:00 آهي؛ پڙهڻ جو ڪمرو ڇنڇر ۽ آچر تي بند هوندو آهي. آرڪائيو جون جايون يانگون ۽ ني پي تاو ۾ آهن. منظوريءَ جو عرصو ڄاڻايل ناهي؛ سفر کان اڳ موجوده رسائيءَ جي تصديق ڪريو، ڇاڪاڻ ته سلامتي ۽ تڪرار جون حالتون بدلجي سگهن ٿيون. DANM ۽ مذهبي معاملن ۽ ثقافت واري وزارت ثقافتي ورثي جي تحفظ جو انتظام ڪن ٿا. باگان کي Protection and Preservation of Cultural Heritage Regions Law 20/2019، Ancient Monuments Law 2015 ۽ ان جي 2016ع واري ضابطي، ۽ Antique Objects Law 2015 ۽ ان جي 2016ع واري ضابطي تحت تحفظ حاصل آهي. پيو ماڳن کي مرڪزي، علائقائي، ضلعي ۽ ٽائون شپ سطحن تي تحفظ ملي ٿو. بنا اجازت کوٽائي، ڪا شيءِ هٽائڻ يا برآمد ڪرڻ منع آهي؛ محققن کي تحفظ جي شرطن، آرڪائيو قاعدن ۽ پرمٽ جي گهرجن تي عمل ڪرڻ گهرجي. عجائب گهرن ۽ ماڳن جون فيسون، تحقيق جون اجازتون، کوٽائيءَ جون منظوريون ۽ مقامي کُلڻ جا وقت هڪ ئي قومي شيڊيول ۾ ڏيڻ لاءِ هڪجهڙا نه آهن. تاريخي يادگيريءَ تي يادگارن جي حفاظت، عجائب گهرن جا بيانيا، آزاديءَ جو ڏينهن، پينگلون جون يادگار تقريبون، 1962ع، 1988ع ۽ 2021ع جا اثر، روهينگا ۽ راخائن جي يادگيري، گهرو ويڙهه ۽ بي گهر ٿيڻ به اثرانداز ٿين ٿا. باگان، پيو ماڳ ۽ مراڪ-يو اڄ به زنده مذهبي ۽ سماجي منظرناما آهن، رڳو آثارِ قديمه جون شيون نه. آفتون، ڦرلٽ، ترقياتي ڪم، سياحت، محدود رسائي ۽ سياسي ڪنٽرول اهو طئي ڪن ٿا ته ڇا بچي ٿو ۽ ڪهڙيون تشريحون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري مضبوط احوال ۾ تاريخن، هنڌن، ذريعن جي مقصدن، علائقائي آوازن ۽ دستاويزي ثبوت ۽ پوءِ واري تشريح جي فرق جو مقابلو ڪيو وڃي.